इरानसँगको युद्ध अमेरिकाका लागि सैन्य मोर्चामा मात्र होइन, आर्थिक मोर्चामा पनि महँगो बन्दै गएको छ। कंग्रेसनल बजेट अफिस (Congressional Budget Office - कंग्रेसनल बजेट अफिस) का अनुसार गत फेब्रुअरी २८ मा सुरु भएको सैन्य द्वन्द्वमा अगस्ट १, २०२६ सम्म अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयको प्रत्यक्ष लागत करिब ३८ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ।

तर ३८ अर्ब डलरलाई नै युद्धको सम्पूर्ण आर्थिक क्षति मान्न मिल्दैन। यो रकम मुख्यतः प्रयोग भइसकेका हतियार तथा उपकरणको पुनःपूर्ति, सैन्य विमानको अतिरिक्त उडान, इन्धन र अन्य सैन्य सञ्चालन खर्चसँग सम्बन्धित छ। नियमित रूपमा बजेटमा समेटिएको सेनाको आधारभूत सञ्चालन खर्च तथा संघीय सरकारका अन्य निकायमा परेको अतिरिक्त खर्च यसमा समावेश छैन। युद्धमा क्षतिग्रस्त अमेरिकी सैन्य संरचनाको सबै पुनर्निर्माण लागत पनि यसमा समेटिएको छैन।

यसैले अहिलेको महत्वपूर्ण प्रश्न अमेरिकाले युद्धमा कति खर्च गर्‍यो भन्ने मात्र होइन, युद्ध लम्बिँदा यसको बिल कति बढ्छ र अन्ततः त्यो पैसा कहाँबाट आउँछ भन्ने हो।

३८ अर्ब डलर कहाँ खर्च भयो?

युद्धको प्रत्यक्ष लागतमा सबैभन्दा ठूलो हिस्सा प्रयोग भइसकेका हतियार पुनःपूर्ति गर्न जाने देखिएको छ। कंग्रेसनल बजेट अफिसका अनुसार अगस्ट १ सम्म प्रयोग भइसकेका हतियारको पुनःपूर्तिका लागि मात्रै करिब २१.७ अर्ब डलर आवश्यक पर्ने अनुमान छ। यसमध्ये करिब १३.१ अर्ब डलर क्षेप्यास्त्र प्रतिरक्षा प्रणालीका अवरोधक (missile-defense interceptors) र ७.३ अर्ब डलर जमिनबाट प्रहार गर्ने क्रुज क्षेप्यास्त्र (land-attack cruise missiles) मा पर्छ। अन्य हतियारका लागि करिब १.२ अर्ब डलर आवश्यक पर्ने अनुमान छ।

यससँगै सैन्य विमानको अतिरिक्त उडान, इन्धन, युद्धमा गुमेका उपकरण तथा अन्य सञ्चालन खर्च पनि थपिएका छन्। अर्थात् युद्धको लागत बम र मिसाइल प्रहारमा सकिने रकम मात्र होइन। प्रयोग भएको हतियार फेरि किन्नुपर्छ, क्षतिग्रस्त उपकरण मर्मत वा प्रतिस्थापन गर्नुपर्छ र सैन्य क्षमताको मौज्दात पुनः पुरानै स्तरमा ल्याउन थप वर्ष र बजेट चाहिन्छ।

युद्ध लम्बिए हरेक महिना थप २–३ अर्ब डलर

३८ अर्ब डलर अहिलेसम्मको हिसाब हो। युद्ध जारी रहेमा अमेरिकी रक्षा खर्चको मिटर चलिरहनेछ।

कंग्रेसनल बजेट अफिसका अनुसार युद्धको हिंसा मे र जुन महिनामा जस्तै कम तथा छिटफुट रह्यो भने हरेक महिना करिब २ अर्ब डलर थप खर्च हुनेछ। जुलाईमा देखिएको जस्तो सैन्य गतिविधि तीव्र भयो भने मासिक खर्च करिब ३ अर्ब डलर पुग्न सक्छ। द्वन्द्व अझ चर्किएमा यो रकम अझ बढी हुन सक्ने कंग्रेसनल बजेट अफिसको अनुमान छ।

अहिलेको मासिक खर्चलाई १२ महिनासम्म कायम रहने मानेर हेर्दा युद्धको यही स्तरमा पनि अमेरिकाले एक वर्षमा थप २४ देखि ३६ अर्ब डलर खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ। यो कंग्रेसनल बजेट अफिसको छुट्टै वार्षिक प्रक्षेपण भने होइन, हालको मासिक लागतलाई आधार बनाएर गरिएको साधारण गणना हो।

यसैले अमेरिकी अर्थतन्त्रका लागि अहिलेको ३८ अर्ब डलरभन्दा युद्ध कति लामो चल्छ भन्ने प्रश्न बढी महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ।

३८ अर्ब डलर नै अन्तिम बिल होइन

 ३८ अर्ब डलरलाई नै सम्पूर्ण लागत ठान्नु युद्धको आर्थिक हिसाबमा सबैभन्दा ठूलो भ्रम यहीँ हुन सक्छ ।

कंग्रेसनल बजेट अफिसले विभिन्न लागतलाई छुट्टाछुट्टै विधि, समयावधि र तथ्यांकका आधारमा अनुमान गरेको छ। सैन्य खर्चजस्तो प्रत्यक्ष लागत र भविष्यमा देखिन सक्ने मुद्रास्फीति तथा बजेट प्रभावलाई एउटै अंकमा जोडेर ‘कुल लागत’ निकाल्न नमिल्ने कंग्रेसनल बजेट अफिसले स्पष्ट गरेको छ।

तर यसको अर्थ युद्धको आर्थिक प्रभाव ३८ अर्ब डलरमै सीमित छ भन्ने होइन। हतियारको मौज्दात पुनःपूर्ति, सैन्य क्षमता पुनर्निर्माण, क्षतिग्रस्त संरचनाको मर्मत, ऋण लिएमा त्यसको ब्याज र ऊर्जा मूल्य वृद्धिबाट हुने आर्थिक असर आगामी वर्षहरूमा देखिन सक्छ।

विशेषगरी अमेरिकी सेनाले प्रयोग गरेका केही क्षेप्यास्त्र प्रतिरक्षा प्रणालीका मौज्दात पुनःनिर्माण गर्न कम्तीमा पाँच वर्ष लाग्न सक्ने कंग्रेसनल बजेट अफिसको अनुमान छ। यसको अर्थ युद्ध सकिएपछि पनि त्यसको आर्थिक बिल केही वर्षसम्म अमेरिकी बजेटमा देखिइरहनेछ।

अब अमेरिकाले युद्धको पैसा कहाँबाट ल्याउँछ?

यही प्रश्न युद्धको आर्थिक पक्ष बुझ्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण कडी हो। सरकारले युद्धमा खर्च गरेको पैसा छुट्टै कुनै स्रोतबाट स्वतः फिर्ता आउने होइन।

अमेरिकाले यस्तो खर्च व्यवस्थापन गर्ने मुख्य बाटो सरकारी ऋण, कर राजस्व र बजेटभित्रको खर्च पुनःप्राथमिकता हो। अमेरिकी संघीय सरकारको खर्च राजस्वभन्दा बढी हुँदा ट्रेजरीले सरकारी ऋणपत्र जारी गरेर आवश्यक रकम जुटाउँछ।

त्यसैले युद्धको खर्च तत्काल धान्न ऋण लिन सकिए पनि त्यसको अर्को पक्ष भविष्यमा आउँछ। आज उठाइएको ऋणको मूलधन तिर्नुपर्छ र त्यसमा ब्याज पनि लाग्छ। युद्धको खर्च ऋणबाट धानिएको अवस्थामा आजको सैन्य खर्चको केही हिस्सा भविष्यको संघीय बजेटमा दायित्वका रूपमा सर्छ।

ऋणको अर्को बिल ब्याज हो

अमेरिकी संघीय ऋण पहिले नै अत्यन्त ठूलो छ। कुल सार्वजनिक ऋण ४० ट्रिलियन डलरभन्दा माथि पुगिसकेको अवस्थामा थप सैन्य खर्च ऋणबाट व्यवस्थापन गर्दा वित्तीय दबाब बढ्न सक्छ।

यहाँ युद्धको लागतको अर्को तह देखिन्छ। सरकारले आज ३८ अर्ब डलर खर्च गर्‍यो भने त्यो रकम मात्रै हेर्दा एउटा अंक देखिन्छ। तर त्यसको केही हिस्सा ऋणबाट आएको छ भने त्यसमा तिर्नुपर्ने ब्याज भविष्यका वर्षहरूमा थपिन्छ।

अर्थात् आजको युद्ध खर्च भोलिको ऋण सेवा खर्च बन्न सक्छ। त्यसैले युद्धको वास्तविक लागत बुझ्दा मूल सैन्य खर्चसँगै त्यसलाई वित्तपोषण गर्न लागेको ऋणको लागत पनि हेर्नुपर्छ।

तेल महँगिँदा युद्धको बिल उपभोक्तासम्म

इरान युद्धको अर्को ठूलो आर्थिक असर सरकारी बजेटभन्दा बाहिर ऊर्जा बजारमा देखिन्छ।

हर्मुज जलडमरूमध्यबाट तेल तथा ग्यासको ढुवानीमा आएको अवरोध र लाल सागरको ढुवानीमा परेको असरले विश्व ऊर्जा बजारमा आपूर्ति जोखिम बढाएको कंग्रेसनल बजेट अफिसले जनाएको छ। तेलको मूल्य बढ्दा पेट्रोल र डिजेल मात्र महँगो हुँदैन; ढुवानी, उत्पादन र वितरण लागत बढ्दा त्यसको प्रभाव अन्य वस्तु तथा सेवाको मूल्यसम्म पुग्छ।

कंग्रेसनल बजेट अफिसका अनुसार युद्धका कारण ऊर्जा मूल्यमा परेको प्रभावले सन् २०२७ को पहिलो त्रैमासमा मुद्रास्फीति अघिल्लो अनुमानभन्दा ०.५ प्रतिशत बिन्दुले बढी हुन सक्छ। अर्थात् युद्धको बिलको एउटा हिस्सा अमेरिकी सरकारले होइन, उपभोक्ताले महँगीमार्फत बेहोर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

यही कारण युद्धको आर्थिक प्रभावलाई केवल रक्षा बजेटको हिसाबले हेर्नु अपूर्ण हुन्छ। तेल महँगो हुँदा घरपरिवारको खर्च बढ्छ, व्यवसायको उत्पादन तथा ढुवानी लागत बढ्छ र त्यसले अर्थतन्त्रका अन्य क्षेत्रमा समेत दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।

युद्धको बिल यसरी फैलिन्छ

इरान युद्धको आर्थिक प्रभावलाई एउटा शृंखलामा हेर्ने हो भने यसको तस्वीर अझ स्पष्ट हुन्छ।

युद्ध → हतियार र सैन्य परिचालन खर्च → सरकारी बजेटमा थप भार → ऋणको आवश्यकता → भविष्यको ब्याज खर्च।

अर्कोतर्फ,

युद्ध → हर्मुजमा आपूर्ति अवरोध → तेलको मूल्य वृद्धि → ढुवानी तथा उत्पादन लागत वृद्धि → मुद्रास्फीति → उपभोक्ताको जीवनयापन लागत वृद्धि।

यसरी युद्धको प्रत्यक्ष खर्च सरकारको बजेटमा देखिन्छ भने अप्रत्यक्ष लागत उपभोक्ता, व्यवसाय र समग्र अर्थतन्त्रसम्म फैलिन्छ।

अमेरिकाले युद्धबाट पैसा फिर्ता कमाउँछ?

युद्धमा खर्च भएको ३८ अर्ब डलरलाई सामान्य लगानीजस्तो हेर्न मिल्दैन। सरकारले ३८ अर्ब डलर खर्च गरेर त्यसबाट सोही रकम वा त्योभन्दा बढी प्रत्यक्ष आम्दानी गर्ने कुनै सुनिश्चित वित्तीय संयन्त्र हुँदैन।

तर युद्धमा ठूलो मात्रामा हतियार प्रयोग भएपछि ती हतियार पुनः किन्नुपर्ने हुन्छ। यसले अमेरिकी रक्षा उद्योगका कम्पनीलाई नयाँ अर्डर र उत्पादनको अवसर दिन सक्छ। त्यसबाट कम्पनीको आम्दानी, उत्पादन र रोजगारी बढ्न सक्छ।

तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता छ। रक्षा कम्पनीको आम्दानी बढ्नु अमेरिकी सरकारको युद्ध खर्च फिर्ता हुनु होइन। सरकारले कम्पनीलाई भुक्तानी गरेको रकम सार्वजनिक बजेटबाट जान्छ। कम्पनीका लागि त्यो आम्दानी हो, तर सरकारका लागि खर्च।

असली बिल कति पुग्छ भन्ने प्रश्न युद्धको अवधिसँग जोडिएको छ

अहिलेको तथ्यांकले एउटा कुरा स्पष्ट गर्छ। युद्धको आर्थिक हिसाबमा समय नै सबैभन्दा ठूलो चर (variable) हो।

अगस्ट १ सम्म ३८ अर्ब डलर खर्च भएको छ। युद्धको गतिविधि कम रहे पनि हरेक महिना करिब २ अर्ब डलर र तीव्रता बढे करिब ३ अर्ब डलर थपिन सक्छ। त्यसमा प्रयोग भएका हतियार पुनःपूर्ति गर्नुपर्ने खर्च जोडिन्छ। केही मौज्दात पुनःस्थापित गर्न कम्तीमा पाँच वर्ष लाग्न सक्छ।

त्यसमाथि ऋणको ब्याज र ऊर्जा मूल्य वृद्धिबाट आउने आर्थिक असर छुट्टै छन्। यी सबैलाई एउटै अंकमा जोडेर ‘अमेरिकाको कुल युद्ध घाटा’ भन्न मिल्दैन, तर प्रत्येकले अमेरिकी वित्त र अर्थतन्त्रमा फरक प्रकारको भार थप्छ।

अन्ततः युद्धको बिल कसले तिर्छ?

अमेरिकाले युद्धको खर्च कुनै एक स्रोतबाट ‘फिर्ता’ ल्याउने होइन। तत्कालको खर्च सरकारले ऋण, उपलब्ध राजस्व र बजेट पुनःप्राथमिकतामार्फत व्यवस्थापन गर्न सक्छ। तर ऋण लिए त्यसको मूलधन र ब्याज भविष्यको बजेटमा आउँछ। करबाट धानिए वर्तमान करदातामा भार पर्छ। अन्य सरकारी कार्यक्रमको बजेट सारिए त्यसको अवसर लागत अर्को क्षेत्रमा देखिन्छ।

त्यसैगरी तेल र ग्यास महँगिएर मुद्रास्फीति बढ्यो भने युद्धको अर्को बिल अमेरिकी उपभोक्ताले बेहोर्नुपर्छ। व्यवसायले उच्च लागत सामना गर्छ र त्यसको केही हिस्सा वस्तु तथा सेवाको मूल्यमा सर्न सक्छ।

यस अर्थमा इरान युद्धको बिललाई चार तहमा हेर्न सकिन्छ- आजको प्रत्यक्ष सैन्य खर्च, भोलिको हतियार पुनःपूर्ति, दीर्घकालीन ऋण तथा ब्याज र अर्थतन्त्रमा पर्ने ऊर्जा तथा मुद्रास्फीतिको लागत।

३८ अर्ब डलर सुरुवाती बिल मात्रै

इरान युद्धमा अमेरिकाको प्रत्यक्ष सैन्य खर्च ३८ अर्ब डलर पुगेको छ। युद्धको वर्तमान स्तर कायम रहेमा हरेक महिना थप २ देखि ३ अर्ब डलर खर्च हुन सक्छ।

तर यो रकमलाई युद्धको अन्तिम आर्थिक बिल मान्न सकिँदैन। प्रयोग भएका हतियार पुनः किन्नुपर्नेछ, सैन्य मौज्दात पुनःनिर्माण गर्नुपर्नेछ, क्षतिग्रस्त संरचना मर्मत गर्नुपर्नेछ र ऋणबाट खर्च धानिए त्यसको ब्याज पनि तिर्नुपर्नेछ।

त्यसमाथि हर्मुज जलडमरूमध्यमा अवरोधका कारण ऊर्जा मूल्य बढेमा युद्धको आर्थिक भार सरकारी बजेटबाट बाहिर निस्केर उपभोक्ताको खर्च, व्यवसायको लागत र मुद्रास्फीतिसम्म पुग्न सक्छ।

त्यसैले इरान युद्धको अमेरिकी हिसाबमा अहिले देखिएको ३८ अर्ब डलर अन्तिम बिल होइन, देखिएको सुरुवाती बिल हो। युद्ध कति लामो चल्छ, सैन्य गतिविधि कति तीव्र हुन्छ र विश्व ऊर्जा बजारमा यसको असर कति समय रहन्छ भन्ने कुराले अमेरिकाले अन्ततः कति आर्थिक भार बेहोर्नुपर्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछ।