आजको बजारमा नेप्से सामान्य बढे पनि कारोबार रकम घटेको छ। पर्यटन बजारमा अमेरिकी पर्यटकको संख्या भारतबाट आउने पर्यटकभन्दा बढी देखिएको छ। अर्कोतर्फ, धितोपत्रको प्राथमिक निष्कासन (IPO) स्वीकृति प्रक्रिया सुस्त हुँदा ११७ कम्पनीको आवेदन प्रतीक्षामा रहेको विषयले पुँजी बजारको नियामकीय प्रक्रियामाथि प्रश्न उठाएको छ। आजका प्रमुख आर्थिक समाचारमा बजार, पर्यटन, बैंकिङ, व्यापार, पूर्वाधार र सरकारी नीतिका विषय समेटिएका छन्। 

आजका  प्रमुख आर्थिक समाचार

१. सडक सुधारका लागि एडिबीको ३०५ मिलियन डलर सहायता स्वीकार
मन्त्रिपरिषद्ले एसियाली विकास बैंक (ADB) बाट सडक सुधारका लागि प्राप्त हुने ३०५ मिलियन अमेरिकी डलर बराबरको सहायता स्वीकार गर्ने निर्णय गरेको छ। यसमा २८५ मिलियन डलर सहुलियतपूर्ण ऋण र २० मिलियन डलर अनुदान छ। सहायता स्वीकार गर्ने निर्णयसँगै अब यसको कार्यान्वयन, आयोजना छनोट र खर्चको प्रभावकारिता महत्त्वपूर्ण हुनेछ। 

२. नेप्से ६.६२ अंकले बढ्यो, कारोबार रकम भने घट्यो
मंगलबार नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) परिसूचक ६.६२ अंकले बढेर २ हजार ६६४.१३ विन्दुमा बन्द भएको छ। अघिल्लो दिन ७ अर्ब १८ करोड रुपैयाँको कारोबार भएको बजारमा आज ५ अर्ब ६५ करोड रुपैयाँको कारोबार भयो। १४३ कम्पनीको सेयर मूल्य बढ्दा १२२ कम्पनीको घटेको छ। होटल तथा पर्यटन समूह सबैभन्दा धेरै १.०७ प्रतिशतले बढ्यो। परिसूचक बढे पनि कारोबार रकम घट्नुले बजारमा खरिदको बलियो निरन्तरता अझै पुष्टि भएको छैन। 

३. ११७ कम्पनीको ७१ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको आईपीओ आवेदन प्रतीक्षामा
नेपाल धितोपत्र बोर्डमा ११७ कम्पनीले ५१ करोड कित्ता सेयर निष्कासन गरी ७१ अर्ब १३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी पुँजी जुटाउन आवेदन दिएका छन्। तर १५ अप्रिल २०२६ यता एउटा कम्पनीले मात्रै आईपीओ स्वीकृति पाएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। लामो समयसम्म स्वीकृति रोकिँदा कम्पनीको पुँजी जुटाउने योजना र लगानीकर्ताको विकल्प दुवै प्रभावित हुन सक्छन्। बोर्डले आवेदनमा आवश्यक कागजात र प्रक्रिया पूरा नभएको जनाएको विषय पनि यससँग जोडिएको छ। 

४. सुरक्षा जोखिमपछि रोकिएको सरकारी ई–बोलपत्र प्रणाली पुनः सञ्चालन
सार्वजनिक खरिद अनुगमन कार्यालयले नयाँ विद्युतीय सरकारी खरिद प्रणाली (e-GP) सञ्चालनमा ल्याएको छ। सुरक्षा जोखिम देखिएपछि पुरानो प्रणाली अगस्ट २७ देखि बन्द गरिएको थियो। नयाँ प्रणालीको पहिलो चरण मंगलबार सुरु भएको हो। सरकारी निकायले निर्माण कार्य र वस्तु खरिदका राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बोलपत्र यही प्रणालीमार्फत प्रकाशित गर्नुपर्ने व्यवस्था छ। सार्वजनिक खरिद प्रक्रियामा पारदर्शिता, प्रतिस्पर्धा र समयमै ठेक्का व्यवस्थापनका लागि प्रणालीको सुरक्षा र निरन्तर सञ्चालन महत्त्वपूर्ण हुनेछ। 

५. अक्टोबरमा १ लाख ३२ हजारभन्दा बढी पर्यटक, अमेरिकी पर्यटक पहिलो स्थानमा
नेपालमा अक्टोबर २०२६ मा १ लाख ३२ हजार ८१४ विदेशी पर्यटक आएका छन्। यो अघिल्लो वर्षको सोही महिनाको तुलनामा ३.४ प्रतिशत बढी हो। पर्यटक आगमनमा पहिलोपटक अमेरिकाबाट आउने पर्यटक भारतभन्दा बढी भएका छन्। अक्टोबरमा अमेरिकाबाट १७ हजार ४३७ र भारतबाट १२ हजार ९७ पर्यटक आएका छन्। चीनबाट ११ हजार ६९५ पर्यटक आएका छन्। बजारको यो परिवर्तनले नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धन र हवाई तथा स्थलमार्गीय पहुँचसम्बन्धी रणनीतिमा नयाँ प्राथमिकता आवश्यक देखाउँछ। 

६. बाढीका बाबजुद विद्युत् निर्यातबाट पहिलो त्रैमासमा १६ अर्ब १५ करोड आम्दानी
नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा विद्युत् निर्यातबाट १६ अर्ब १५ करोड रुपैयाँ आम्दानी गरेको छ। भारततर्फ निर्यात गर्न स्वीकृत क्षमता थप ३१ मेगावाट बढेर करिब १ हजार १७९ मेगावाट पुगेको छ। सेप्टेम्बर १७ देखि अक्टोबर १७ सम्म भारततर्फ ६३३.९८ मिलियन युनिट विद्युत् निर्यात भएको र त्यसबाट ५ अर्ब ९२ करोड रुपैयाँ आम्दानी भएको विवरण छ। बाढीका कारण रोकिएको बंगलादेशतर्फको ४० मेगावाट विद्युत् आपूर्ति पनि अक्टोबर २३ देखि पुनः सुरु भएको छ। 

७. तीन महिनामा २ अर्ब २० करोड रुपैयाँको जुस निर्यात
नेपालले चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा २ करोड २६ लाख ६९ हजार लिटरभन्दा बढी जुस निर्यात गरेको छ। भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार यसको निर्यात मूल्य २ अर्ब २० करोड ७९ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। सबैभन्दा धेरै मिश्रित फलफूलको जुस निर्यात भएको छ, जसको मूल्य १ अर्ब ४३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी छ। भारत मुख्य बजार बनेको छ भने चीन र जापानमा पनि जुस पुगेको छ। कृषि उत्पादनमा आधारित प्रशोधन उद्योग र निर्यात बजार विस्तारको सम्भावना देखाउने यो तथ्यांक हो। 

८. धान, चामल र मकैको आयात घट्यो, गहुँको आयात पाँच गुणाभन्दा बढी
चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा प्रमुख खाद्यान्नको आयात परिमाण ४८.२ प्रतिशत र मूल्य ३६.४ प्रतिशतले घटेको छ। भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार यस अवधिमा ७ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँ बराबरको १ लाख २५ हजार १८१ टन खाद्यान्न आयात भएको छ। धान, चामल र मकैको आयात घटे पनि गहुँको आयात मूल्य भने ४२७ प्रतिशतले बढेर २ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। आयात घट्नुको कारण स्वदेशी उत्पादन, माग वा आयातको समयगत परिवर्तनमध्ये के हो भन्ने थप विश्लेषण आवश्यक छ। 

९. भैरहवा भन्सारले पहिलो त्रैमासमा लक्ष्यभन्दा ४ अर्ब बढी राजस्व उठायो
भैरहवा भन्सार कार्यालयले चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा ३३ अर्ब ३४ करोड रुपैयाँ राजस्व संकलन गरेको छ। कार्यालयले राखेको २९ अर्ब २८ करोड रुपैयाँको लक्ष्यभन्दा ४ अर्ब ६ करोड रुपैयाँ बढी राजस्व उठेको हो। अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा राजस्व संकलन २०.१३ प्रतिशतले बढेको विवरण छ। आयात–निर्यात कारोबार र भन्सार राजस्वको यो वृद्धिले सीमावर्ती व्यापारिक गतिविधिमा सुधार देखाए पनि राजस्वको संरचना र आयातमा निर्भरता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। 

१०. सिद्धार्थ र ग्लोबल आइएमई बैंकको नाफा बढ्यो
चालु आर्थिक वर्षको पहिलो त्रैमासमा सिद्धार्थ बैंक र ग्लोबल आइएमई बैंकको नाफा बढेको छ। दुवै बैंकमा कर्जा नोक्सानी व्यवस्थापन (loan-loss provisioning) का लागि छुट्याइएको रकम अघिल्लो तुलनात्मक अवधिको भन्दा करिब आधा भएको विवरण छ। ग्लोबल आइएमई बैंकको शुल्क तथा कमिसन आम्दानी ३४.५ प्रतिशत र ट्रेडिङ आम्दानी ४४.७ प्रतिशतले बढेको छ। तर खराब कर्जाको अनुपातमा सुधार तुलनात्मक रूपमा सीमित देखिएकाले नाफा वृद्धिलाई कर्जा गुणस्तरमा आएको ठूलो सुधारका रूपमा मात्रै बुझ्न मिल्दैन। 

११. डिजिटल भुक्तानी विस्तारिए पनि डिजिटल कर्जा प्रवाहमा अवरोध
नेपालमा डिजिटल भुक्तानीको प्रयोग बढे पनि डिजिटल कर्जा प्रवाह अपेक्षाअनुसार विस्तार हुन सकेको छैन। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ग्राहकको कारोबार, आम्दानी र भुक्तानीसम्बन्धी तथ्यांक विभिन्न निकायबाट सहज रूपमा प्राप्त गर्न नसक्दा कर्जा मूल्यांकनमा समस्या भएको बैंकिङ तथा फिनटेक क्षेत्रका प्रतिनिधिहरूले बताएका छन्। ग्राहकको सहमतिमा सुरक्षित रूपमा तथ्यांक आदानप्रदान गर्ने कानुनी र संस्थागत व्यवस्था आवश्यक रहेको नेपाल राष्ट्र बैंकका अधिकारीहरूले औँल्याएका छन्। यस्तो व्यवस्था बनेमा साना व्यवसाय र औपचारिक बैंकिङ पहुँचबाहिरका ऋणीलाई कर्जा पहुँच विस्तार गर्न सहयोग पुग्न सक्छ। 

१२. कम्पनी दर्ताको अनलाइन सेवा प्राविधिक समस्याले प्रभावित
कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयमा नयाँ कम्पनी दर्ता गर्ने अनलाइन प्रणाली केही दिनदेखि अवरुद्ध भएको छ। कम्पनीको नाम प्रस्ताव गर्ने र दर्ता प्रक्रिया अघि बढाउन आवश्यक एकपटक प्रयोग हुने पासवर्ड (OTP) प्राप्त नहुँदा सेवाग्राही प्रभावित भएका छन्। समस्या सूचना प्रविधि विभागको सर्भरमा देखिएको र सेवा कहिले पूर्ण रूपमा नियमित हुन्छ भन्ने स्पष्ट नभएको विवरण छ। व्यवसाय सुरु गर्न चाहने उद्यमीले अनावश्यक प्रशासनिक ढिलाइ भोग्नुपर्ने अवस्था लगानीमैत्री वातावरणका लागि सकारात्मक होइन। 

१३. सार्वजनिक ऋण ३० खर्ब नाघ्यो, कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ४५.५९ प्रतिशत
चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो त्रैमासिकसम्म नेपालको सार्वजनिक ऋण ३० खर्ब ९ अर्ब ११ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। सार्वजनिक ऋण व्यवस्थापन कार्यालयका अनुसार यो कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) को ४५.५९ प्रतिशत हो। कुल ऋणमध्ये आन्तरिक ऋण १४ खर्ब १० अर्ब ३१ करोड र बाह्य ऋण १५ खर्ब ९८ अर्ब ८० करोड रुपैयाँ छ। सोही अवधिमा सरकारले साँवा र ब्याज भुक्तानीमा ९८ अर्ब ८७ करोड रुपैयाँ खर्च गरेको छ। ऋणको आकारसँगै त्यसबाट सिर्जना हुने उत्पादन र प्रतिफलको प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण बनेको छ। 

१४. सार्वजनिक र निजी लगानीबीच सन्तुलन आवश्यक : राष्ट्रिय योजना आयोग
राष्ट्रिय योजना आयोगका उपाध्यक्ष गुणाकर भट्टले आर्थिक प्रतिफल, सामाजिक लाभ र वातावरणीय जोखिमलाई आधार बनाएर सार्वजनिक तथा निजी लगानीबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने बताएका छन्। निजी क्षेत्र लगानी गर्न नसकेको क्षेत्रमा सरकारले पूर्वाधार र आवश्यक सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्ने उनको भनाइ छ। विकासका आयोजना केही क्षेत्रमा मात्र केन्द्रित हुँदा क्षेत्रीय असन्तुलन बढ्ने जोखिम पनि उनले औँल्याएका छन्। जलविद्युत् आयोजना एउटै नदी प्रणालीमा अत्यधिक केन्द्रित गर्दा विपद्का बेला ठूलो क्षति हुन सक्ने विषय पनि उठाइएको छ। 

१५. काठमाडौं उपत्यकामा कुखुराको मासुको मूल्य घट्यो
काठमाडौं उपत्यकामा तयारी ब्रोइलर कुखुराको मासुको खुद्रा मूल्य घटेर प्रतिकिलो ३५० रुपैयाँ कायम भएको छ। राष्ट्रिय कुखुरा बिक्री व्यवसायी संघले मंगलबारदेखि लागू हुने गरी कोल्ड स्टोरको खरिद मूल्य प्रतिकिलो १० रुपैयाँ घटाएर २५० रुपैयाँ तोकेको छ। यसअघि उपभोक्ताका लागि खुद्रा मूल्य प्रतिकिलो ३८५ रुपैयाँ थियो। एक महिनामा जिउँदो कुखुराको खरिद मूल्य पाँचपटक घटेको छ। मूल्य घट्दा उपभोक्तालाई राहत भए पनि दाना, चल्ला, औषधि र ढुवानी खर्च बढिरहेको भन्दै किसानले लागत धान्न कठिन भएको बताएका छन्। 

आजको अर्थतन्त्रले देखाएको मुख्य संकेत
आजका समाचारले नेपालको अर्थतन्त्रका पाँचवटा महत्त्वपूर्ण पक्ष देखाएका छन्।  पहिलो, निर्यात र बाह्य आम्दानीका नयाँ सम्भावना देखिएका छन्। विद्युत् र जुस निर्यातबाट उल्लेख्य आम्दानी भएको छ। दोस्रो, आयातको संरचनामा परिवर्तन देखिएको छ। खाद्यान्न आयात घट्दा गहुँको आयात भने तीव्र बढेको छ। तेस्रो, पुँजी बजार र लगानीको वातावरणमा अनिश्चितता कायम छ। नेप्सेमा सामान्य सुधार भए पनि आईपीओ स्वीकृतिको ढिलाइले प्राथमिक बजार प्रभावित छ।

चौथो, सरकारी वित्तमाथिको दबाब बढ्दो छ। सार्वजनिक ऋण ३० खर्ब नाघेको छ, यद्यपि भैरहवा भन्सारको राजस्व संकलन लक्ष्यभन्दा माथि पुगेको छ। पाँचौँ, डिजिटल अर्थतन्त्र र निजी क्षेत्रको लगानी विस्तारमा नीतिगत तथा पूर्वाधारगत अवरोध अझै छन्।

समग्रमा, नेपालमा निर्यात, पर्यटन र राजस्वका केही सकारात्मक संकेत देखिए पनि लगानीको गति, कर्जा विस्तार, सार्वजनिक ऋणको उपयोग र सरकारी सेवा प्रवाहको प्रभावकारिता अर्थतन्त्रका मुख्य चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्।