नेपालको वस्तु व्यापार घाटा पहिलो त्रैमासमै ५ खर्ब ३२ अर्ब रुपैयाँ नाघेको छ। आयात र निर्यात दुवै बढे पनि आयातको आकार ठूलो हुँदा बाह्य व्यापारको असन्तुलन थप फराकिलो बनेको छ।

अर्कोतर्फ, सेयर बजारमा कारोबार रकम बढेर ७ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ नाघेको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाको वित्तीय विवरण, सरकारी राजस्व, पूर्वाधार निर्माण र आगामी दिनको खराब मौसमले व्यवसायमा पार्न सक्ने प्रभाव आजका प्रमुख आर्थिक विषय हुन्।

आजका १० प्रमुख आर्थिक समाचार

१. तीन महिनामै व्यापार घाटा ५ खर्ब ३२ अर्ब रुपैयाँ नाघ्यो
चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो तीन महिनामा नेपालको वस्तु व्यापार घाटा ३४.७१ प्रतिशतले बढेर ५ खर्ब ३२ अर्ब ४९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार यस अवधिमा ६ खर्ब ४६ अर्ब ७८ करोड रुपैयाँको वस्तु आयात भएको छ भने निर्यात १ खर्ब १४ अर्ब २९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

आयात ३८.१८ प्रतिशतले र निर्यात ५७.०३ प्रतिशतले बढेको छ। निर्यातको वृद्धिदर आयातभन्दा बढी भए पनि आयातको आधार ठूलो भएकाले व्यापार घाटा घट्न सकेको छैन। निर्यातको दिगो विस्तार, स्वदेशी उत्पादन र आयात प्रतिस्थापन नेपालको बाह्य व्यापार सन्तुलनका मुख्य चुनौती बनेका छन्।

२. नेप्से ३३ अंकले बढ्यो, कारोबार ७ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँमाथि
बुधबार नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) परिसूचक ३३.२९ अंकले बढेर २६६४.०६ विन्दुमा बन्द भएको छ। बजारमा ७ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको सेयर कारोबार भएको छ, जुन करिब छ सातायताकै उच्च कारोबार हो।

यस दिन २४१ कम्पनीको सेयर मूल्य बढ्दा ३५ कम्पनीको घटेको छ र तीन कम्पनीको मूल्य स्थिर रहेको छ। जलविद्युत् उपसमूह सबैभन्दा धेरै २.०६ प्रतिशतले बढेको छ। कारोबार रकममा भएको वृद्धिले बजारमा लगानीकर्ताको सक्रियता बढेको देखाए पनि बजारको दिगोपन कम्पनीहरूको वास्तविक आम्दानी, वित्तीय अवस्था र लगानीकर्ताको जोखिम वहन क्षमतामा निर्भर रहनेछ।

३. भारतको भन्सार नीतिपछि नेपाली सूर्यमुखी तेलको निर्यात घट्यो
भारतले खाने तेलको आयात महसुल घटाएपछि नेपालबाट भारततर्फ हुने प्रशोधित सूर्यमुखी तेलको निर्यातमा गिरावट आएको छ। असोजमा सूर्यमुखी तेलको निर्यात अघिल्ला दुई महिनाको औसतको तुलनामा ५७.१ प्रतिशतले घटेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

नेपालका उद्योगले तेस्रो मुलुकबाट कच्चा तेल आयात गरी प्रशोधन गरेर भारतमा निर्यात गर्दै आएका छन्। भारतको नीतिगत परिवर्तनले नेपाली उत्पादनको मूल्य प्रतिस्पर्धामा असर पार्न सक्छ। यसले निर्यात वृद्धिको तथ्यांक मात्र हेरेर नेपालको निर्यात क्षमता बलियो भएको निष्कर्ष निकाल्न नमिल्ने देखाउँछ।

४. पहिलो त्रैमासमा ८ लाख ११ हजार स्मार्टफोन आयात
चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा नेपालमा ८ लाख ११ हजार २६७ थान स्मार्टफोन आयात भएका छन्। भन्सार तथ्यांकअनुसार यी फोनको कुल आयात मूल्य १८ अर्ब ८१ करोड रुपैयाँभन्दा बढी छ।

चीन र भारत स्मार्टफोनका प्रमुख आपूर्तिकर्ता देखिएका छन्। मोबाइल फोनको आयातले उपभोक्ता बजारको आकार र भन्सार राजस्वमा यसको योगदान देखाउँछ। तर आयातको परिमाणलाई वास्तविक खुद्रा बिक्री वा स्वदेशी उपभोगको ठ्याक्कै मापन मान्न मिल्दैन।

५. वीरगञ्ज भन्सारको मासिक राजस्व लक्ष्य पूरा, त्रैमासिक लक्ष्य भने अपूरो
वीरगञ्ज भन्सार कार्यालयले मध्य सेप्टेम्बरदेखि मध्य अक्टोबरसम्म २६ अर्ब ७३ करोड रुपैयाँ राजस्व संकलन गरेको छ। कार्यालयको मासिक लक्ष्य २६ अर्ब ४६ करोड रुपैयाँ थियो।

तर चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा कुल राजस्व संकलन ६९ अर्ब १३ करोड रुपैयाँ पुगेको छ, जबकि लक्ष्य ७० अर्ब ५६ करोड रुपैयाँ थियो। यसरी एक महिनाको लक्ष्य पार भए पनि त्रैमासिक लक्ष्य पूरा हुन सकेको छैन।

इन्धन, खाना पकाउने ग्यास, बिटुमिन तथा फलफूलको आयातबाट उल्लेख्य राजस्व संकलन भएको छ। भन्सार राजस्वको अवस्था आयातको आकार र संरचनासँग प्रत्यक्ष जोडिएको देखिन्छ।

६. कामना सेवा विकास बैंकको नाफा १७ प्रतिशत बढ्यो
कामना सेवा विकास बैंकले चालु आर्थिक वर्षको पहिलो त्रैमासमा २३ करोड ११ लाख रुपैयाँ खुद नाफा कमाएको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा बैंकको नाफा १९ करोड ७६ लाख रुपैयाँ थियो।

बैंकको खुद ब्याज आम्दानी १.४३ प्रतिशतले बढेर ६२ करोड ६५ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। सञ्चालन नाफा १९.०२ प्रतिशतले बढेर ३३ करोड ८८ लाख रुपैयाँ पुगेको छ भने निष्क्रिय कर्जा अनुपात ४.४१ प्रतिशतबाट घटेर ३.९३ प्रतिशतमा झरेको छ।

यद्यपि नाफा वृद्धिको तुलनामा खुद ब्याज आम्दानीको वृद्धि सुस्त छ। कर्जा नोक्सानी व्यवस्थाका लागि छुट्याइएको रकम घट्नुले पनि नाफा बढाउन सहयोग गरेको छ। त्यसैले नाफाको वृद्धिलाई मात्र आधार बनाएर बैंकको समग्र वित्तीय स्वास्थ्य मूल्यांकन गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

७. सरकारले १० अर्ब रुपैयाँको विकास ऋणपत्र निष्कासन गर्दै
सरकारले आन्तरिक ऋण उठाउन १० अर्ब रुपैयाँको विकास ऋणपत्र २०८९ निष्कासन प्रक्रिया अघि बढाएको छ। सार्वजनिक ऋण व्यवस्थापन कार्यालयका अनुसार छ वर्षे ऋणपत्रका लागि बुधबार बिहान ९ बजेदेखि दिउँसो ३ बजेसम्म बोलकबोल गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ।

ऋणपत्रको ब्याजदर बोलकबोलबाट निर्धारण हुनेछ। ऋणपत्र अक्टोबर २९ मा निष्कासन गर्ने र साँवा भुक्तानीको मिति अक्टोबर २९, २०२९ तोकिएको छ। ब्याज अर्धवार्षिक रूपमा भुक्तानी हुनेछ।

सरकारको आन्तरिक ऋण परिचालनले सार्वजनिक खर्चको वित्तीय आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग गर्छ। तर ऋणको लागत, भुक्तानी क्षमता र उत्पादनशील क्षेत्रमा हुने खर्चले यसको दीर्घकालीन प्रभाव निर्धारण गर्छ।

८. हिम पर्वत हाइड्रोपावरको आईपीओ खुल्यो
हिम पर्वत हाइड्रोपावर लिमिटेडले आयोजना प्रभावित स्थानीय बासिन्दा तथा वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपालीका लागि प्राथमिक सेयर निष्कासन प्रक्रिया सुरु गरेको छ।

वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपालीका लागि ४ लाख २२ हजार ५०० कित्ता सेयर छुट्याइएको छ। स्थानीय बासिन्दाका लागि छुट्याइएको सेयरसहित निष्कासनको विवरण र आवेदनको अन्तिम मिति सम्बन्धित बिक्री आह्वानपत्रअनुसार हेर्नुपर्छ।

आईपीओमा आवेदन दिनुअघि आयोजनाको लागत, उत्पादन क्षमता, विद्युत् बिक्री सम्झौता, ऋण दायित्व र जोखिमसम्बन्धी विवरण अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

९. पोखरामा १६५.७ किलोमिटर विद्युत् तार भूमिगत
नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले पोखरामा विद्युत् वितरण प्रणाली सुदृढीकरण परियोजनाअन्तर्गत १६५.७ किलोमिटर विद्युत् तार भूमिगत गरेको छ। कुल २२३ किलोमिटर क्षेत्रमा तार भूमिगत गर्ने योजनाको भौतिक प्रगति ८२ प्रतिशत पुगेको छ।

परियोजनामा १ अर्ब ७० करोड रुपैयाँ खर्च हुने बताइएको छ। हालसम्म ५५.२ किलोमिटर भूमिगत सञ्जालबाट विद्युत् आपूर्ति भइरहेको छ। परियोजना पूरा भएपछि करिब ६ हजार घरधुरीले भूमिगत प्रणालीबाट विद्युत् सेवा पाउने अपेक्षा छ।

यसले विद्युत् आपूर्तिको विश्वसनीयता सुधार गर्नुका साथै सडकमा रहेका अव्यवस्थित तार र पोल हटाउन सहयोग गर्नेछ। तर पूर्वाधारको वास्तविक लाभ नियमित आपूर्ति, मर्मतसम्भार र समयमै काम सम्पन्न हुनेमा निर्भर हुनेछ।

१०. खराब मौसमको जोखिमले पर्यटन र कृषि व्यवसायमा चुनौती
चक्रवात अर्नबको सम्भावित प्रभावका कारण अक्टोबर २९ देखि ३१ सम्म नेपालका विभिन्न भागमा वर्षा, हिमपात, हावाहुरी र हिमपहिरोको जोखिम रहेको चेतावनी जारी गरिएको छ। उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा पदयात्रा र पर्वतारोहणमा रहेका पर्यटकलाई विशेष सतर्कता अपनाउन आग्रह गरिएको छ।

यसको प्रभाव पर्यटन, हवाई तथा सडक यातायात र कृषि उत्पादनमा पर्न सक्छ। धान भित्र्याउने समय भएकाले किसानले मौसम पूर्वानुमान हेरेर बाली सुरक्षित राख्नुपर्ने अवस्था छ। प्रतिकूल मौसम लम्बिएमा पर्यटकको आवागमन, होटल व्यवसाय, ढुवानी र कृषि उपजको आपूर्तिमा असर पर्न सक्छ।

आजको तस्वीर:
आजका तथ्यांकले नेपालको अर्थतन्त्रमा उत्पादन र व्यापार संरचनासम्बन्धी चुनौती अझै कायम रहेको देखाउँछन्। निर्यातको वृद्धिदर उच्च भए पनि आयातको ठूलो आकारले व्यापार घाटा विस्तार भइरहेको छ। भारतको नीतिगत परिवर्तनबाट नेपाली प्रशोधित तेलको निर्यात प्रभावित हुनु निर्यातमा सीमित वस्तु र बजारमाथिको निर्भरताले निम्त्याउन सक्ने जोखिमको उदाहरण हो।

सेयर बजारमा कारोबार रकम बढ्नु र बैंकको नाफा सुध्रिनु सकारात्मक संकेत हुन्। तर बजारको वृद्धि, बैंकको नाफा र समग्र अर्थतन्त्रको सुधारलाई एउटै अर्थमा बुझ्नु हुँदैन। लगानीको गुणस्तर, कर्जा विस्तार, उत्पादनशील क्षेत्रको गतिविधि र रोजगारी सिर्जनामा सुधार आएमा मात्रै आर्थिक वृद्धिको आधार बलियो हुनेछ।