गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणसँगै भैरहवा र लुम्बिनी क्षेत्रमा पर्यटन, होटल तथा सेवा व्यवसाय विस्तार हुने अपेक्षामा निजी क्षेत्रले अर्बौं रुपैयाँ लगानी गर्‍यो। तर विमानस्थलबाट नियमित अन्तर्राष्ट्रिय उडान सञ्चालन हुन नसक्दा त्यो लगानीले अपेक्षित प्रतिफल दिन सकेको छैन। विमानस्थल बनेको छ, पर्यटकलाई लक्षित होटल तथा पूर्वाधार तयार भएका छन्, तर ती संरचनालाई आर्थिक गतिविधिसँग जोड्ने हवाई सम्पर्क अझै अनिश्चित छ।

लुम्बिनीलाई अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध पर्यटकको प्रमुख गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने र त्यसबाट पश्चिम नेपालको अर्थतन्त्रलाई गति दिने योजनासँग गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल जोडिएको थियो। तर विमानस्थलको पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन हुन नसक्दा पर्यटन सम्भावना, निजी लगानी र रोजगारी सिर्जनाबीच अपेक्षित सम्बन्ध स्थापित हुन सकेको छैन।

भैरहवामा आयोजित ‘गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र लुम्बिनी : पर्यटन सम्पर्क तथा आर्थिक समृद्धिको सम्भावना’ विषयक छलफलमा सहभागी सरोकारवालाले विमानस्थल सञ्चालनको अनिश्चितताले निजी क्षेत्रको लगानी जोखिममा परेको र लुम्बिनीको पर्यटन सम्भावनासमेत पर्याप्त उपयोग हुन नसकेको बताएका छन्।

पूर्वाधार तयार, तर नियमित उडानको प्रतीक्षा
गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको धावनमार्ग ३ हजार मिटर लामो छ। विमानस्थलको टर्मिनल भवन वार्षिक करिब १० लाख यात्रु व्यवस्थापन गर्ने क्षमताको रहेको र एकैपटक पाँचवटा अन्तर्राष्ट्रिय विमान पार्किङ गर्न सकिने संरचना रहेको छलफलमा विमानस्थलका कार्यकारी अध्यक्ष विजयकान्त कर्णले जानकारी दिए।

उनका अनुसार विमानस्थल सञ्चालनका लागि सयभन्दा बढी कर्मचारी कार्यरत छन् र वार्षिक सञ्चालन खर्च ८ करोड रुपैयाँभन्दा बढी छ। तर पछिल्लो ६ महिनाभन्दा बढी समयदेखि नियमित अन्तर्राष्ट्रिय उडान हुन नसकेको उनको भनाइ छ।

विमानस्थल निर्माणमा भएको ठूलो सार्वजनिक लगानीको प्रतिफल त्यसको सञ्चालन र उपयोगमा निर्भर हुन्छ। धावनमार्ग, टर्मिनल र अन्य संरचना तयार हुनु आफैंमा आर्थिक उपलब्धि होइन। ती पूर्वाधारबाट नियमित उडान, यात्रु आवागमन, पर्यटकको बसाइ, खर्च र रोजगारी सिर्जना हुन सके मात्र त्यसको आर्थिक औचित्य पुष्टि हुन्छ।

भारततर्फको हवाई प्रवेश मार्गसम्बन्धी समस्या विमानस्थल सञ्चालनमा बाधक रहेको चर्चा हुँदै आएको छ। तर नियमित उडान नहुनुको कारणलाई एउटै विषयमा सीमित गर्नु उचित हुँदैन। हवाई मार्गको अनुमति, अन्तर्राष्ट्रिय वायुसेवाको व्यावसायिक चासो, यात्रुको माग, उडान सञ्चालनको लागत र सरकारी कूटनीतिक पहललगायत पक्षको समग्र मूल्यांकन आवश्यक छ।

पर्यटक आउँछन्, तर लुम्बिनीमा कति खर्च गर्छन्?
लुम्बिनीमा पर्यटकको आगमन हुनु र त्यसबाट स्थानीय अर्थतन्त्रले पर्याप्त लाभ लिनु एउटै कुरा होइन। पर्यटकको संख्या मात्रै पर्यटनको आर्थिक सफलता मापन गर्ने पर्याप्त आधार हुँदैन। उनीहरू कति समय बस्छन्, कहाँ बस्छन्, कति खर्च गर्छन् र स्थानीय व्यवसायमा कति कारोबार सिर्जना गर्छन् भन्ने पक्ष पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

राष्ट्रिय योजना आयोगका पूर्वउपाध्यक्ष डा. गोविन्द पोखरेलले विश्व बैंकको परियोजना मूल्यांकनलाई उद्धृत गर्दै लुम्बिनीमा वार्षिक करिब ११ लाख पर्यटक आउने र त्यसबाट करिब ४८ हजार रोजगारी सिर्जना भएको तथ्य प्रस्तुत गरेका थिए। उनका अनुसार लुम्बिनीमा आउने पर्यटकको तुलनामा रोजगारी सिर्जना र खर्चको स्तर अपेक्षाभन्दा कमजोर छ।

उनले प्रस्तुत गरेको विवरणअनुसार लुम्बिनीमा एक रोजगारी सिर्जना हुन औसत २३ पर्यटक आवश्यक पर्ने देखिन्छ, जबकि राष्ट्रिय औसतमा एक रोजगारीका लागि करिब ६ पर्यटक पर्याप्त हुने उल्लेख छ। त्यस्तै, तीर्थयात्रीले दैनिक औसत १५ अमेरिकी डलर खर्च गर्ने र धेरै पर्यटक केही घण्टामै फर्किने प्रवृत्ति रहेको उनले बताएका थिए।

यी तथ्यांकले लुम्बिनीमा पर्यटकको संख्या बढाउनु मात्र पर्याप्त नहुने देखाउँछन्। पर्यटकको बसाइ अवधि लम्ब्याउने, आवास, यातायात, खानपान, सांस्कृतिक अनुभव र स्थानीय उत्पादनसँग जोडिएका सेवा विस्तार गर्ने हो भने मात्रै पर्यटनबाट हुने आम्दानी स्थानीय अर्थतन्त्रमा बढी फैलिन सक्छ।

यसका लागि लुम्बिनीलाई केवल दर्शन गरेर फर्किने गन्तव्यका रूपमा होइन, कम्तीमा केही दिन बिताउन सकिने पर्यटन क्षेत्रका रूपमा विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ। लुम्बिनी आसपासका ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक गन्तव्यलाई एउटै पर्यटन प्याकेजमा जोड्न सके पर्यटकको बसाइ र खर्च दुवै बढाउन सकिन्छ।

निजी क्षेत्रको लगानी र प्रतिफलबीच बढ्दो दूरी
विमानस्थल सञ्चालनमा आउने र अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकको आगमन बढ्ने अपेक्षामा भैरहवा–लुम्बिनी क्षेत्रमा होटल तथा पर्यटन पूर्वाधारमा ठूलो लगानी भएको छ। यस क्षेत्रमा पाँचतारे स्तरका आधा दर्जनभन्दा बढी होटलसहित विभिन्न श्रेणीका होटल तथा पर्यटन व्यवसाय सञ्चालनमा आएका छन्।

निजी क्षेत्रले विमानस्थल नियमित सञ्चालनमा आएपछि दैनिक ८ देखि १० वटासम्म ठूला विमान आउन सक्ने अपेक्षासहित लगानी विस्तार गरेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ। तर अपेक्षित उडान नहुँदा होटल तथा पर्यटन व्यवसायले आफ्नो क्षमताअनुसार कारोबार गर्न सकेका छैनन्।

नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ लुम्बिनी प्रदेशका अध्यक्ष ठाकुरकुमार श्रेष्ठले विमानस्थल सञ्चालन हुने विश्वासमा निजी क्षेत्रले लगानी गरेको तर अहिले आफूहरू उपेक्षित भएको अनुभूति भइरहेको बताएका छन्। सिद्धार्थ उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष नेत्रप्रसाद आचार्यले नेपाल वायुसेवा निगममार्फत नियमित उडान सञ्चालन गर्न वा कूटनीतिक पहलबाट हवाई सम्पर्कको समस्या समाधान गर्नुपर्ने धारणा राखेका छन्। रुपन्देही उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष सचिन रोक्काले पनि विमानस्थल सञ्चालनको अनिश्चितताले लगानी जोखिममा परेको बताएका छन्।

निजी क्षेत्रको चिन्ता स्वाभाविक छ। पर्यटन पूर्वाधारमा गरिएको लगानी दीर्घकालीन माग र यात्रुको आवागमनमा निर्भर हुन्छ। विमानस्थल नियमित सञ्चालन हुन नसक्दा होटलको कोठा उपयोग, रोजगारी, स्थानीय आपूर्ति शृंखला र सेवा व्यवसायमा त्यसको असर पर्छ। तर निजी लगानीको प्रतिफल सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी सरकारको मात्र होइन। लगानीकर्ताले पनि बजारको वास्तविक माग, प्रतिस्पर्धा र जोखिमको मूल्यांकन गर्नुपर्छ। त्यसका बाबजुद सरकारले सार्वजनिक पूर्वाधार निर्माणपछि त्यसलाई उपयोगमा ल्याउने नीतिगत र कूटनीतिक जिम्मेवारीबाट पन्छिन मिल्दैन।

विमानस्थल सञ्चालनलाई पर्यटन रणनीतिसँग जोड्नुपर्ने
गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको समस्या उडान सञ्चालनमा सीमित छैन। यो नेपालको पर्यटन नीति, अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सम्पर्क, सार्वजनिक लगानीको प्रतिफल र क्षेत्रीय आर्थिक विकाससँग जोडिएको विषय हो।

विमानस्थल नियमित सञ्चालनमा आए पनि त्यसले स्वतः पर्यटकको बसाइ र खर्च बढाउँदैन। त्यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय वायुसेवासँग व्यावसायिक वार्ता, सम्भावित पर्यटक बजारको पहिचान, आकर्षक पर्यटन प्याकेज, सहज स्थल यातायात, गुणस्तरीय आतिथ्य सेवा र लुम्बिनी क्षेत्रको प्रभावकारी अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार आवश्यक हुन्छ।

सरकारले पहिलो चरणमा विमानस्थल सञ्चालनका मुख्य अवरोध पहिचान गरी समाधानको समयसीमा तोक्नुपर्छ। भारतसँगको हवाई प्रवेश मार्गसम्बन्धी विषय कूटनीतिक वार्ताबाट टुंग्याउनुपर्ने भए त्यसलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। नेपाल वायुसेवा निगमसहित सम्भावित अन्तर्राष्ट्रिय वायुसेवासँग नियमित उडानका लागि व्यावसायिक सम्भाव्यता र प्रोत्साहनका उपायबारे छलफल गर्नुपर्छ।

त्यसैगरी, विमानस्थल सञ्चालन र पर्यटन विकासलाई अलग-अलग कार्यक्रमका रूपमा होइन, एउटै आर्थिक योजनाका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ। लुम्बिनी आउने पर्यटकलाई भैरहवा, तिलौराकोट, रामग्राम र आसपासका अन्य गन्तव्यसँग जोड्ने पर्यटन मार्ग तथा प्याकेज विकास गर्न सकिन्छ। यसले पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउनुका साथै होटल, यातायात, रेस्टुरेन्ट, हस्तकला र स्थानीय उत्पादनको बजार विस्तार गर्न सक्छ।

विमानस्थलको प्रगति मापन गर्दा उडान संख्या र यात्रु आवागमनसँगै पर्यटकको औसत बसाइ, प्रतिपर्यटक खर्च, होटलको कोठा उपयोग, पर्यटन क्षेत्रबाट सिर्जित रोजगारी र स्थानीय व्यवसायको कारोबारजस्ता सूचक पनि सार्वजनिक गर्नुपर्छ। यसले विमानस्थल सञ्चालनको वास्तविक आर्थिक प्रभाव मूल्यांकन गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

सार्वजनिक लगानीको प्रतिफल खोज्ने बेला
गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणको उद्देश्य एउटा नयाँ विमानस्थल थप्नु मात्र थिएन। यसलाई लुम्बिनीको अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच विस्तार गर्ने, पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने, निजी लगानी आकर्षित गर्ने र पश्चिम नेपालको आर्थिक गतिविधि बढाउने पूर्वाधारका रूपमा अघि सारिएको थियो।

तर पूर्वाधार निर्माण र आर्थिक प्रतिफलबीचको दूरी घटाउन प्रभावकारी सञ्चालन, स्पष्ट नीति र निरन्तर सरकारी पहल आवश्यक हुन्छ। विमानस्थल बनेको छ, होटल तथा पर्यटन पूर्वाधारमा लगानी भएको छ र लुम्बिनीमा पर्यटक आउने क्रम पनि जारी छ। अब यी सबैलाई एउटै आर्थिक चक्रमा जोड्ने काम बाँकी छ।

सरकारले विमानस्थल सञ्चालनको अनिश्चिततालाई यथास्थितिमा छाडिरहने हो भने सार्वजनिक लगानीको प्रतिफल कमजोर हुने मात्र होइन, निजी क्षेत्रको विश्वास पनि खस्किँदै जानेछ। त्यसैले अब आवश्यक कुरा अर्को घोषणा वा आश्वासन होइन, नियमित उडान सुनिश्चित गर्ने कार्ययोजना र त्यसको मापनयोग्य कार्यान्वयन हो।

गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको सफलता त्यसको धावनमार्गको लम्बाइ वा टर्मिनलको क्षमताले होइन, त्यसबाट कति पर्यटक भित्रिए, उनीहरूले कति खर्च गरे, कति रोजगारी सिर्जना भयो र स्थानीय अर्थतन्त्रले कति लाभ पायो भन्ने आधारमा मापन हुनुपर्छ। भैरहवा र लुम्बिनीले विमानस्थलबाट आर्थिक प्रतिफल पाउने समय अब अनिश्चित प्रतीक्षामा होइन, ठोस कार्यान्वयनमा निर्भर छ।