आजभन्दा करिब २५० वर्षअघि एउटा पुस्तक प्रकाशित भयो। त्यसबेला आधुनिक अर्थशास्त्र आजको जस्तो छुट्टै शास्त्रका रूपमा स्थापित भइसकेको थिएन। औद्योगिक क्रान्ति विस्तारकै क्रममा थियो। विश्व व्यापारमा राज्यको नियन्त्रण बलियो थियो र कुनै राष्ट्र कति समृद्ध छ भन्ने कुरा उसको हातमा कति सुन र चाँदी छ भन्ने आधारमा हेर्ने चलन व्यापक थियो।

यही समयमा स्कटल्यान्डका दार्शनिक तथा अर्थशास्त्री एडम स्मिथ (Adam Smith) ले सन् १७७६ मा An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations प्रकाशित गरे। पछि छोटकरीमा द वेल्थ अफ नेसन्स (The Wealth of Nations) का नामले विश्वभर चिनिएको यही पुस्तकले राष्ट्रको सम्पत्ति र आर्थिक समृद्धिलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो।

को थिए एडम स्मिथ?

सन् १७२३ मा स्कटल्यान्डमा जन्मिएका एडम स्मिथ दार्शनिक, नैतिक चिन्तक र अर्थशास्त्री थिए। उनलाई व्यापक रूपमा आधुनिक अर्थशास्त्रका पिताका रूपमा चिनिन्छ। आर्थिक व्यवहारलाई केवल राज्यको नीति वा व्यापारिक हिसाबले होइन, मानिसको व्यवहार, श्रम, विनिमय, बजार र सामाजिक संरचनासँग जोडेर हेर्ने उनको दृष्टिकोणले अर्थशास्त्रको विकासमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। उनको अर्को महत्वपूर्ण कृति The Theory of Moral Sentiments सन् १७५९ मा प्रकाशित भएको थियो, जसमा मानिसको नैतिक भावना र सहानुभूतिबारे चर्चा गरिएको छ।

सन् १७७६ मा प्रकाशित द वेल्थ अफ नेसन्स (The Wealth of Nations) ले भने श्रम विभाजन, उत्पादकत्व, विनिमय, बजारको विस्तार, पूँजी, व्यापार र आर्थिक समृद्धिबारे उनको विचारलाई विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गर्‍यो। त्यसैले स्मिथलाई केवल ‘स्वतन्त्र बजार’सँग जोडेर बुझ्नु उनको बौद्धिक योगदानलाई साँघुरो बनाउनु हो।

स्मिथको प्रश्न सरल थियो, तर उत्तर खोज्न निकै गहिरो थियो- राष्ट्रको सम्पत्ति आखिर कहाँबाट आउँछ?, के राज्यको ढुकुटीमा जम्मा भएको सुनचाँदीबाट?, के प्राकृतिक स्रोतको प्रचुरताबाट? वा मानिसले आफ्नो श्रम, सीप र पूँजी प्रयोग गरेर उत्पादन गर्ने वस्तु तथा सेवाबाट?

राष्ट्र धनी हुनु भनेको राज्यको ढुकुटीमा कति सुन थुप्रिएको छ भन्ने मात्र थिएन। राष्ट्रका मानिसले कति वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्न सक्छन् र त्यसबाट उनीहरूको जीवनस्तर कति सुधारिन्छ भन्ने कुरा बढी महत्वपूर्ण थियो।

द वेल्थ अफ नेसन्स (The Wealth of Nations) मूलतः यही प्रश्नको खोजी हो। स्मिथले समृद्धिलाई केवल राज्यसँग भएको सम्पत्तिको थुप्रोका रूपमा हेरेनन्। उनले समाजका मानिसले कति उत्पादन गर्न सक्छन्, कसरी उत्पादन गर्छन्, कसरी एकअर्कासँग विनिमय गर्छन् र उत्पादनको क्षमता कसरी बढ्छ भन्ने विषयलाई राष्ट्रको समृद्धिसँग जोडेर हेरे।

यही कारण यो पुस्तक आज पनि अर्थशास्त्रको इतिहासको एउटा पुरानो ग्रन्थ मात्र होइन। कुनै देश किन धनी हुन्छ, किन अर्को देश पछाडि पर्छ र उत्पादन तथा उत्पादकत्व कसरी बढाउन सकिन्छ भन्ने बहसमा स्मिथका प्रश्नहरू आज पनि फर्केर आउँछन्।

स्मिथको समय : राष्ट्रको सम्पत्ति केमा नापिन्थ्यो?

द वेल्थ अफ नेसन्स (The Wealth of Nations) बुझ्नुअघि स्मिथ कुन आर्थिक वातावरणमा लेखिरहेका थिए भन्ने बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।

अठारौँ शताब्दीको युरोपमा वाणिज्यवाद (Mercantilism) प्रभावशाली आर्थिक सोच थियो। राष्ट्रको शक्ति र समृद्धिलाई ठूलो मात्रामा सुनचाँदीको सञ्चय, व्यापारिक अधिशेष र राज्यको नियन्त्रणसँग जोडेर हेर्ने गरिन्थ्यो। निर्यात बढाउने, आयात नियन्त्रण गर्ने र बहुमूल्य धातु देशभित्र भित्र्याउने नीतिहरू धेरै मुलुकका आर्थिक नीतिको हिस्सा थिए। स्मिथले यही सोचमाथि प्रश्न उठाए।

उनका लागि राष्ट्र धनी हुनु भनेको राज्यको ढुकुटीमा कति सुन थुप्रिएको छ भन्ने मात्र थिएन। राष्ट्रका मानिसले कति वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्न सक्छन् र त्यसबाट उनीहरूको जीवनस्तर कति सुधारिन्छ भन्ने कुरा बढी महत्वपूर्ण थियो।

यही सोचले अर्थतन्त्रलाई राज्यको खजानाबाट समाजको उत्पादन क्षमतातर्फ हेर्ने बाटो खोल्यो। यसैले द वेल्थ अफ नेसन्स (The Wealth of Nations) को सुरुवाती प्रश्न नै आज पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ- राष्ट्रको वास्तविक सम्पत्ति के हो?

पिन बनाउने कारखानाबाट सुरु भएको ठूलो आर्थिक पाठ

स्मिथको पुस्तकको सुरुवातमै आउने पिन बनाउने कारखानाको एउटा उदाहरणले उनको सोच बुझ्न निकै सजिलो बनाउँछ।

मानौँ, एउटा मानिसले पिन बनाउनका लागि चाहिने सबै काम आफैं गर्नुपर्छ। तार काट्नेदेखि तिखार्नेसम्म, टाउको बनाउनेदेखि तयार पिन मिलाउनेसम्म सबै काम उसैले गर्नुपर्‍यो भने उसले दिनभरिमा सीमित संख्यामा मात्रै पिन बनाउन सक्छ।

अब यही कामलाई विभिन्न चरणमा विभाजन गरौँ। कसैले तार काट्ने, कसैले तिखार्ने, कसैले टाउको बनाउने र कसैले तयार पार्ने काम गर्‍यो भने उत्पादनको मात्रा एकाएक बढ्न सक्छ।

स्मिथले यही सामान्य देखिने उदाहरणबाट अर्थतन्त्रको एउटा असाधारण कुरा देखाए कि कामलाई विभाजन गरेर मानिसलाई निश्चित काममा विशेषज्ञ बनाउँदा उत्पादकत्व बढाउन सकिन्छ। यही हो श्रम विभाजन (Division of Labour)।

स्मिथका लागि यो केवल एउटा कारखानाको व्यवस्थापनको कुरा थिएन। उनी देखाउन खोजिरहेका थिए कि समाजमा मानिसहरूले विभिन्न काममा विशेषज्ञता हासिल गरेर एकअर्कासँग विनिमय गर्न थालेपछि समग्र उत्पादन क्षमता कसरी बढ्न सक्छ।

आजको विशाल विश्व अर्थतन्त्रलाई हेर्दा यो विचार अझ स्पष्ट देखिन्छ। एउटा मोबाइल फोन एउटै देशको एउटै कारखानाले सुरुदेखि अन्त्यसम्म बनाउँदैन। डिजाइन एउटा ठाउँमा हुन्छ, चिप अर्को ठाउँमा बन्छ, सफ्टवेयर अर्को देशका मानिसले विकास गर्छन्, संयोजन अर्को ठाउँमा हुन्छ र बिक्री विश्वभर हुन्छ।

अर्थात् आजको विश्व अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा विशेषज्ञता र श्रम विभाजनको विस्तारित रूप हो।

श्रम विभाजनले उत्पादकत्व कसरी बढाउँछ?

स्मिथको विचारमा श्रम विभाजनबाट केवल काम छिटो हुने होइन, उत्पादन गर्ने सम्पूर्ण प्रक्रियामा सुधार आउन सक्छ।

एउटै काम पटक-पटक गर्दा कामदार त्यसमा दक्ष हुँदै जान्छ। काम परिवर्तन गर्न बारम्बार लाग्ने समय घट्छ। निश्चित कामका लागि विशेष उपकरण विकास गर्न सकिन्छ। उत्पादन प्रक्रियालाई अझ प्रभावकारी बनाउने उपाय खोज्न सजिलो हुन्छ। यसको परिणाम उत्पादकत्व (Productivity) मा वृद्धि हुनु हो।

आज अर्थशास्त्रमा उत्पादकत्वलाई आर्थिक वृद्धिको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषयमध्ये एक मानिन्छ। कुनै अर्थतन्त्रले धेरै मानिसलाई काममा लगाएर मात्र समृद्धि हासिल गर्दैन। ती मानिसले एक घण्टामा कति उत्पादन वा मूल्य सिर्जना गर्छन् भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

स्मिथले यही कुरा निकै पहिले देखेका थिए। यस अर्थमा द वेल्थ अफ नेसन्स (The Wealth of Nations) को एउटा गहिरो सन्देश यस्तो देखिन्छ- समृद्धि धेरै काम गर्ने मात्र होइन, एउटै कामबाट अझ बढी मूल्य सिर्जना गर्न सक्ने क्षमताबाट पनि आउँछ।

विशेषज्ञता कहाँसम्म सम्भव हुन्छ? बजारको आकारले निर्धारण गर्छ

यहाँ स्मिथको अर्को महत्वपूर्ण विचार जोडिन्छ- बजारको विस्तार (Extent of the Market)। यदि बजार निकै सानो छ भने अत्यधिक विशेषज्ञता हासिल गर्नु व्यावहारिक नहुन सक्छ। एउटा व्यक्तिले कुनै एउटा अत्यन्तै विशेष काम मात्र गर्छ, तर उसको उत्पादन किन्ने मानिस नै पर्याप्त छैनन् भने त्यसरी विशेषज्ञ बन्नुको आर्थिक अर्थ रहँदैन। तर बजार ठूलो भयो भने तस्वीर बदलिन्छ।

ठूलो बजारले ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सम्भव बनाउँछ। उत्पादनको मात्रा बढेपछि विशेषज्ञता बढाउन सकिन्छ। विशेषज्ञता बढेपछि उत्पादकत्व सुधार गर्न सकिन्छ। उत्पादकत्व बढेपछि लागत घटाउन र थप बजारमा प्रवेश गर्न सकिन्छ।

यसरी बजारको विस्तार, श्रम विभाजन र उत्पादकत्व एकअर्कासँग जोडिन्छन्। यही विचार आजको विश्व अर्थतन्त्रमा झन् स्पष्ट देखिन्छ। एउटा कम्पनीले आफ्नै शहरका केही सय ग्राहकलाई मात्र सेवा दिन्छ भने उसको उत्पादन र लगानीको आकार सीमित हुन सक्छ। तर त्यही कम्पनीले राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय बजार पायो भने उत्पादन बढाउन, प्रविधिमा लगानी गर्न र विशेषज्ञ जनशक्ति राख्न सक्ने सम्भावना बढ्छ। अर्थात् ठूलो बजार केवल धेरै ग्राहक भएको ठाउँ होइन; ठूलो उत्पादन र विशेषज्ञताको आधार पनि हो।

मानिसले किन व्यापार गर्छ?

स्मिथको अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न मानिसले एकअर्कासँग किन वस्तु तथा सेवा विनिमय गर्छ? भन्ने हो । 

मानिसले आफूलाई आवश्यक पर्ने सबै वस्तु आफैं उत्पादन गर्न सक्दैन। किसानले सबै कपडा आफैं बनाउन सक्दैन। कपडा बनाउने व्यक्तिले आफ्नो सबै खाद्यान्न आफैं उत्पादन गर्न सक्दैन। चिकित्सकले घर, कपडा, खाद्यान्न र अन्य सबै आवश्यकता आफैं पूरा गर्न सक्दैन।

त्यसैले मानिसहरू आफ्नो क्षमता र आवश्यकताअनुसार अलगअलग क्षेत्रमा काम गर्छन् र त्यसपछि विनिमय (Exchange) मार्फत एकअर्काका आवश्यकता पूरा गर्छन्। स्मिथले आर्थिक जीवनको यही साधारण प्रक्रियाभित्र ठूलो शक्ति देखे। तपाईं आफूलाई राम्रोसँग आउने काम गर्नुहुन्छ। अर्को व्यक्ति उसलाई राम्रोसँग आउने काम गर्छ। त्यसपछि दुवैबीच विनिमय हुन्छ।

यसरी विशेषज्ञता → उत्पादन → विनिमय → थप विशेषज्ञता को चक्र अगाडि बढ्छ। यही कारण स्मिथको अर्थशास्त्रमा व्यापारलाई केवल वस्तु किनबेचको प्रक्रिया भनेर हेर्न मिल्दैन। व्यापारले मानिसलाई आफ्नो क्षेत्रमा अझ बढी विशेषज्ञ बन्ने अवसर पनि दिन्छ।

स्वार्थबाट बजारसम्म : ‘अदृश्य हात’को वास्तविक अर्थ

एडम स्मिथ को नामसँग सबैभन्दा धेरै जोडिने अवधारणा हो- अदृश्य हात (Invisible Hand)। तर यो शब्दले स्मिथको सम्पूर्ण विचारलाई प्रतिनिधित्व गर्दैन। अझ महत्वपूर्ण कुरा, यसलाई “बजारलाई जस्तोसुकै अवस्थामा स्वतन्त्र छाडिदिनुपर्छ” भन्ने अर्थमा बुझ्नु पनि ठीक हुँदैन।

स्मिथको तर्कलाई सामान्य उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ। एउटा व्यापारी व्यापार गरेर नाफा कमाउन चाहन्छ। उसको पहिलो उद्देश्य समाजसेवा गर्नु नहुन सक्छ। तर ग्राहकलाई आवश्यक वस्तु वा सेवा नदिई उसले नाफा कमाउन पनि सक्दैन। ग्राहकले अर्को व्यापारी रोज्न सक्छ। प्रतिस्पर्धाले उसलाई मूल्य, गुणस्तर र सेवामा ध्यान दिन बाध्य पार्न सक्छ।

नेपालमा प्रायः एउटा वाक्य सुनिन्छ- “हामी सम्भावनै सम्भावनाको देश हौँ।” जलविद्युत्को सम्भावना छ। पर्यटनको सम्भावना छ। कृषि छ। युवा जनशक्ति छ। सूचना प्रविधिको सम्भावना छ। तर स्मिथको पुस्तकले यस्तो दाबी सुनेपछि सम्भवतः अर्को प्रश्न सोध्थ्यो-  “त्यो सम्भावनाबाट कति उत्पादन भइरहेको छ?” यो प्रश्न नेपालको आर्थिक बहसका लागि निकै महत्वपूर्ण छ।

यसरी व्यक्तिको आफ्नो आर्थिक हित खोज्ने निर्णय र बजारमा हुने प्रतिस्पर्धा तथा विनिमयको प्रक्रियाबाट अरू मानिसका आवश्यकता पनि पूरा हुन सक्छन्। स्मिथले यस प्रक्रियालाई बुझाउन ‘अदृश्य हात’को अवधारणा प्रयोग गरे। तर यहाँ अर्को कुरा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ- स्मिथले राज्यको भूमिकालाई अस्वीकार गरेका थिएनन्।

उनले राष्ट्रिय सुरक्षा, न्याय प्रशासन तथा निजी क्षेत्रले पर्याप्त रूपमा गर्न नसक्ने केही सार्वजनिक काममा राज्यको भूमिकाबारे स्पष्ट चर्चा गरेका छन्। त्यसैले द वेल्थ अफ नेसन्स (The Wealth of Nations) लाई “बजार राम्रो, सरकार खराब” भन्ने सरल सूत्रमा झार्नु स्मिथको विचारप्रति न्याय हुँदैन।

पूँजी किन आवश्यक छ?

स्मिथको बहस श्रममै रोकिँदैन। उत्पादन बढाउन पूँजी (Capital) को भूमिका पनि उनी महत्वपूर्ण मान्छन्। कुनै कामदारको उत्पादकत्व केवल उसको श्रममा निर्भर हुँदैन। उसले प्रयोग गर्ने औजार, मेसिन, भवन, प्रविधि र अन्य उत्पादनका साधनले पनि उसको क्षमतालाई बदल्छन्।

एउटा किसानसँग आधुनिक उपकरण छ भने उसले परम्परागत उपकरणको तुलनामा कम समयमा बढी काम गर्न सक्छ। एउटा कारखानामा आधुनिक मेसिन प्रयोग भयो भने एउटै श्रमबाट बढी उत्पादन सम्भव हुन सक्छ।

यसैले बचत, लगानी र पूँजी निर्माण उत्पादन क्षमतासँग जोडिन्छन्। आजको भाषामा भन्नुपर्दा, भोलि बढी उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता आजको लगानीबाट निर्माण हुन्छ। यही कारण आर्थिक विकासको बहसमा उपभोग मात्र होइन, लगानी र पूँजी निर्माण पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।

नेपालको ऐनामा द वेल्थ अफ नेसन्स

यहाँबाट द वेल्थ अफ नेसन्स (The Wealth of Nations) लाई नेपालसँग जोड्न सकिन्छ। नेपालमा प्रायः एउटा वाक्य सुनिन्छ- “हामी सम्भावनै सम्भावनाको देश हौँ।”

जलविद्युत्को सम्भावना छ। पर्यटनको सम्भावना छ। कृषि छ। युवा जनशक्ति छ। सूचना प्रविधिको सम्भावना छ। तर स्मिथको पुस्तकले यस्तो दाबी सुनेपछि सम्भवतः अर्को प्रश्न सोध्थ्यो-  “त्यो सम्भावनाबाट कति उत्पादन भइरहेको छ?” यो प्रश्न नेपालको आर्थिक बहसका लागि निकै महत्वपूर्ण छ।

स्रोत हुनु र स्रोतलाई आर्थिक मूल्यमा बदल्नु एउटै कुरा होइन। जलस्रोत हुनु र त्यसबाट प्रतिस्पर्धी मूल्यमा विद्युत् उत्पादन गरेर बजारमा बेच्नु फरक कुरा हो। युवा जनशक्ति हुनु र त्यसलाई उच्च सीप तथा उच्च उत्पादकत्वको रोजगारीमा लगाउनु फरक कुरा हो। पर्यटनको सम्भावना हुनु र पर्यटकबाट उच्च मूल्यको सेवा आम्दानी सिर्जना गर्नु फरक कुरा हो।

यो पनि पढ्नुहोस् - राष्ट्र किन असफल हुन्छन् ? (पुस्तकबाट, अंक–१)

यही ठाउँमा स्मिथको उत्पादकत्व (Productivity) सम्बन्धी सोच नेपालका लागि सान्दर्भिक हुन्छ। विश्व बैंकको पछिल्लो नेपालसम्बन्धी आर्थिक विश्लेषणले पनि कम श्रम उत्पादकत्व, कमजोर निर्यात, पूर्वाधार तथा लजिस्टिक्सका चुनौती र निजी क्षेत्रको विस्तारमा रहेका अवरोधलाई नेपालको आर्थिक वृद्धिका प्रमुख संरचनात्मक समस्याका रूपमा औँल्याएको छ। जलविद्युत्, पर्यटन र डिजिटल सेवामा भने उल्लेख्य सम्भावना रहेको उसको विश्लेषण छ।

अर्थात् समस्या केवल “हामीसँग स्रोत छैन” भन्ने होइन। समस्या “हामीसँग भएको स्रोत र श्रमबाट पर्याप्त मूल्य सिर्जना गर्न सकेका छौँ कि छैनौँ?” भन्ने पनि हो।

नेपालका लागि अर्को प्रश्न : हाम्रो बजार कति ठूलो छ?

स्मिथले बजारको विस्तारलाई श्रम विभाजनसँग जोड्छन्। नेपालको सन्दर्भमा यो विचार झन् रोचक हुन्छ। धेरै नेपाली व्यवसाय स्थानीय बजारमा केन्द्रित छन्। बजारको आकार सीमित हुँदा उत्पादन विस्तार, प्रविधिमा ठूलो लगानी र विशेषज्ञता विकास गर्ने सम्भावना पनि सीमित हुन सक्छ।

त्यसैले नेपालको आर्थिक विकासमा निर्यात (Export) को प्रश्न केवल विदेशी मुद्रा कमाउने प्रश्न होइन। यो उत्पादनको आकार बढाउने प्रश्न पनि हो। विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न खोज्दा व्यवसायले गुणस्तर सुधार गर्नुपर्छ। लागत घटाउनुपर्छ। प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्छ। दक्ष जनशक्ति विकास गर्नुपर्छ। आपूर्ति शृंखला सुधार गर्नुपर्छ।

अर्थात् विश्व बजारमा प्रवेश गर्ने प्रयास आफैंमा उत्पादकत्व सुधारको दबाब बन्न सक्छ। नेपालले कुन क्षेत्रमा आफ्नो विशेषज्ञता बनाउन सक्छ भन्ने प्रश्न त्यसैले अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

वैदेशिक रोजगारीले अर्को प्रश्न पनि सोध्छ

नेपालको ठूलो श्रमशक्ति अहिले देशबाहिर काम गरिरहेको छ। वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रेमिट्यान्स नेपाली अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ। यसको सकारात्मक आर्थिक प्रभावलाई नकार्न मिल्दैन। तर स्मिथको दृष्टिबाट हेर्दा अर्को प्रश्न पनि उठ्छ- नेपालभित्रको श्रमलाई अझ उत्पादनशील बनाउन हामीले कस्तो आर्थिक संरचना बनाएका छौँ?

श्रमशक्ति आफैं आर्थिक सम्पत्ति होइन। त्यसलाई शिक्षा, सीप, पूँजी, प्रविधि र बजारसँग जोडेर उच्च उत्पादकत्वमा लैजान सकियो भने मात्रै त्यसको वास्तविक आर्थिक मूल्य बढ्छ। यसैले नेपालका लागि रोजगारीको बहस केवल कति रोजगारी सिर्जना भयो? भन्ने प्रश्नमा सीमित हुनु हुँदैन।

त्योसँगै, कस्तो रोजगारी सिर्जना भयो?, त्यसबाट कति मूल्य सिर्जना भइरहेको छ?,  कामदारको उत्पादकत्व कति बढिरहेको छ? भनेर पनि सोधिनुपर्छ। यी प्रश्नहरू मूलतः स्मिथले २५० वर्षअघि उठाएको प्रश्नकै आधुनिक रूप हुन्।

श्रम विभाजनले विशेषज्ञता बढाउँछ।, विशेषज्ञताले उत्पादकत्व बढाउन सक्छ।, ठूलो बजारले उत्पादन विस्तार गर्न सक्छ।, विनिमयले विशेषज्ञतालाई प्रोत्साहन दिन सक्छ।, पूँजी र लगानीले उत्पादन क्षमता बढाउन सक्छ। र यी सबै मिलेर राष्ट्रको आर्थिक समृद्धिको आधार तयार गर्न सक्छन्।

स्मिथलाई पढ्दा देखिने एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता, एडम स्मिथलाई केवल स्वतन्त्र बजारका पक्षमा उभिएका अर्थशास्त्रीका रूपमा सम्झनु उनको विचारलाई अपूरो बनाउनु हो।

उनको मूल चासो अझ ठूलो थियो- समाजमा उत्पादन कसरी बढ्छ? मानिसले कसरी विशेषज्ञता हासिल गर्छन्? व्यापारले कसरी विनिमय विस्तार गर्छ? पूँजीले उत्पादनलाई कसरी बढाउँछ? र यी सबै प्रक्रियाले राष्ट्रको समृद्धिमा कसरी योगदान गर्छन्?

यस दृष्टिबाट हेर्दा द वेल्थ अफ नेसन्स (The Wealth of Nations) कुनै एउटा आर्थिक नीतिको समर्थन गर्ने पुस्तक मात्र होइन। यो उत्पादन र समृद्धिको संरचना बुझ्ने प्रयास हो। त्यसैले स्मिथलाई पढ्दा “बजार कि सरकार?” भन्ने बहसभन्दा पहिले “समृद्धि कसरी सिर्जना हुन्छ?” भन्ने प्रश्नमा पुग्नु आवश्यक हुन्छ।

‘सम्भावनाको देश’भन्दा अगाडि बढ्ने समय

नेपाललाई “सम्भावनै सम्भावनाको देश” भनेर चिनाउने क्रम लामो भयो। अब त्यसलाई मापन गर्ने समय हो। कति सम्भावना छ भन्नेभन्दा कति उत्पादन भयो? कति युवा छन् भन्नेभन्दा कति उत्पादनशील रोजगारी सिर्जना भयो?, कति उद्योग छन् भन्नेभन्दा उद्योगले कति मूल्य सिर्जना गर्‍यो?, कति प्राकृतिक स्रोत छन् भन्नेभन्दा त्यसबाट कति आर्थिक प्रतिफल आयो?, कति पर्यटक आए भन्नेभन्दा पर्यटनले प्रति पर्यटक कति मूल्य सिर्जना गर्‍यो? यी प्रश्नहरूमा प्रवेश नगरी समृद्धिको बहस अधुरै रहन्छ।

एडम स्मिथले २५० वर्षअघि राष्ट्रको सम्पत्तिबारे बहस गर्दा हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण दृष्टि दिएका थिए- समृद्धि केवल सम्पत्ति भएको अवस्थाको नाम होइन; उत्पादन गर्ने क्षमता विस्तार भएको अवस्था हो।

श्रम विभाजनले विशेषज्ञता बढाउँछ।, विशेषज्ञताले उत्पादकत्व बढाउन सक्छ।, ठूलो बजारले उत्पादन विस्तार गर्न सक्छ।, विनिमयले विशेषज्ञतालाई प्रोत्साहन दिन सक्छ।, पूँजी र लगानीले उत्पादन क्षमता बढाउन सक्छ। र यी सबै मिलेर राष्ट्रको आर्थिक समृद्धिको आधार तयार गर्न सक्छन्।

त्यसैले द वेल्थ अफ नेसन्स (The Wealth of Nations) बाट आजको नेपालले निकाल्न सक्ने प्रश्न सायद हामीसँग के छ? भन्ने मात्र नभइ आवश्यक अर्को प्रश्न, हामीसँग भएको कुराबाट कति मूल्य सिर्जना गर्न सक्छौँ? भन्ने हो । र, अन्ततः त्यो मूल्यलाई नेपाली अर्थतन्त्रको आकार बढाउने गरी विश्व बजारसम्म कसरी पुर्‍याउन सक्छौँ?

करिब २५० वर्षअघि एडम स्मिथले राष्ट्रको सम्पत्तिको खोजी गरेका थिए। आज नेपालले पनि आफ्नै उत्तर खोज्नुपर्ने समय छ। समृद्धिको यात्रा स्रोतबाट सुरु हुन सक्छ। तर त्यसको गन्तव्य उत्पादन, उत्पादकत्व र मूल्य सिर्जनामा हुन्छ।