गरिबीलाई प्रायः आम्दानी, रोजगारी र आधारभूत आवश्यकताको अभावबाट मापन गरिन्छ। तर महिनाको अन्त्यसम्म घरखर्च कसरी चलाउने भन्ने चिन्ता, बिरामी पर्दा उपचार खर्च जुटाउन नसकिने डर वा छोराछोरीका आवश्यकता पूरा गर्न नसक्दाको विवशता पनि गरिबीकै अनुभव हुन्। पैसाको अभावले खल्ती मात्र रित्तो बनाउँदैन, कहिलेकाहीँ मानिसको मनमा असुरक्षा, भविष्यप्रतिको अनिश्चितता र आफू अरूभन्दा कमजोर भएको अनुभूतिसमेत जन्माउन सक्छ। तर आर्थिक अभावले मानिसको मनमा वास्तवमा कस्तो असर पार्छ? पैसाको चिन्ताले हाम्रो निर्णय, आत्मसम्मान र सामाजिक सम्बन्धलाई कसरी प्रभावित गर्छ? अनि आम्दानी बढेपछि पनि अभावको डर किन कतिपय मानिसको मनमा रहिरहन सक्छ?

मनोविश्लेषक प्रा. डा. सलमान अख्तरले गरिबीलाई आर्थिक अवस्थाको सीमाभन्दा बाहिर गएर, त्यसको मनोवैज्ञानिक पाटोबाट बुझ्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। यही दृष्टिकोणबाट गरिबीलाई हेर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा स्पष्ट हुन्छ कि गरिबीको असर पैसाले किन्न नसकिने आवश्यकतामा मात्र होइन, मानिसले आफ्नो वर्तमानलाई कसरी अनुभव गर्छ र भविष्यलाई कसरी हेर्छ भन्ने कुरामा पनि पर्न सक्छ। तर, गरिबीलाई मनको अवस्थाका रूपमा मात्र बुझ्नु पनि गलत हुन्छ। आर्थिक अभावका पछाडि रोजगारी, आम्दानी, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र सामाजिक सुरक्षासँग जोडिएका वास्तविक समस्या हुन्छन्। त्यसैले गरिबीको मनोवैज्ञानिक पक्ष बुझ्नु भनेको गरिबीको आर्थिक कारण बिर्सनु होइन, अभावले मानिसको जीवनमा पार्ने प्रभावलाई अझ समग्र रूपमा बुझ्नु हो।

यस दृष्टिकोणबाट गरिबीलाई पैसाको अभावमा मात्र सीमित नगरी अभावले मानिसमा पैदा गर्न सक्ने असुरक्षा, डर, लज्जा र सामाजिक सम्बन्धका जटिलतासँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। यद्यपि, यी सबै प्रभाव हरेक व्यक्तिमा समान रूपमा देखिन्छन् भन्ने होइन। मानिसको परिस्थिति, पारिवारिक वातावरण, सामाजिक सहयोग र व्यक्तिगत अनुभवअनुसार प्रभाव फरक हुन सक्छ।

गरिबी भनेको पैसा कम हुनु मात्रै होइन
पैसाको अभाव गरिबीको सबैभन्दा देखिने पक्ष हो। तर आर्थिक अभावको प्रभाव त्यसले पूरा गर्न नसकेका आवश्यकतामा पनि निर्भर हुन्छ। नियमित खाना, सुरक्षित आवास, उपचार, बालबालिकाको शिक्षा र दैनिक यातायातजस्ता आधारभूत आवश्यकताका लागि पर्याप्त स्रोत नहुँदा मानिसले निरन्तर कठिन छनोट गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

उदाहरणका लागि, सीमित आम्दानी भएको परिवारले बालबालिकाको विद्यालय शुल्क तिर्ने कि बिरामी सदस्यको उपचार गर्ने भन्ने निर्णय गर्नुपर्‍यो भने त्यो केवल पैसाको हिसाब हुँदैन। दुवै आवश्यकता महत्त्वपूर्ण हुँदाहुँदै एउटा रोज्नुपर्ने बाध्यताले चिन्ता र मानसिक दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।

त्यस्तै, दैनिक ज्यालादारीमा निर्भर व्यक्तिको आम्दानी नियमित नहुन सक्छ। आज काम पाए पनि भोलि पाइन्छ कि पाइँदैन भन्ने निश्चित हुँदैन। महिनाको अन्त्यमा घरभाडा कसरी तिर्ने, बिरामी परे खर्च कहाँबाट जुटाउने वा छोराछोरीको पढाइ कसरी निरन्तरता दिने भन्ने चिन्ताले उसको दैनिक जीवनलाई प्रभावित गर्न सक्छ।

यस अर्थमा गरिबीलाई बुझ्दा आम्दानीको स्तरसँगै आम्दानीको स्थिरता, आकस्मिक समस्यासँग जुध्ने क्षमता र आधारभूत आवश्यकतामा पहुँचलाई पनि हेर्नुपर्छ।

आर्थिक असुरक्षाले किन बढाउँछ चिन्ता?
आर्थिक अभावको एउटा महत्त्वपूर्ण मनोवैज्ञानिक पक्ष भविष्यप्रतिको अनिश्चितता हो। पर्याप्त बचत वा सामाजिक सुरक्षाको व्यवस्था नभएको व्यक्तिका लागि सामान्य समस्या पनि ठूलो आर्थिक सङ्कटमा परिणत हुन सक्छ।

नियमित आम्दानी हुने व्यक्तिले सामान्य बिरामी पर्दा उपचार खर्च धान्न सक्ने सम्भावना हुन्छ। तर आम्दानीको ठूलो हिस्सा खानपान र आवासमै खर्च हुने परिवारका लागि त्यही बिरामीले ऋण लिनुपर्ने वा अन्य आवश्यक खर्च कटौती गर्नुपर्ने अवस्था ल्याउन सक्छ।

यस्तो परिस्थितिमा मानिसको ध्यान बारम्बार तत्कालका समस्यातर्फ जान सक्छ। कुन खर्च रोक्ने, कसलाई पैसा सापटी माग्ने, ऋणको किस्ता कसरी तिर्ने वा अर्को महिनाको खर्च कसरी जुटाउने भन्ने चिन्ताले मानसिक ऊर्जा खर्च गराउँछ। त्यसले दीर्घकालीन योजना बनाउन, नयाँ अवसर खोज्न वा परिवारसँग शान्त भएर समय बिताउनसमेत कठिन बनाउन सक्छ।

तर यहाँ एउटा के कुरामा स्पष्ट हुनुपर्छ भने गरिबीमा रहेका सबै मानिस तनावग्रस्त हुन्छन् वा उनीहरूले सही निर्णय गर्न सक्दैनन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। मानिसमा कठिन परिस्थितिसँग जुध्ने क्षमता, अनुभव र सामाजिक सहयोग पनि हुन्छ। मुख्य कुरा, निरन्तर आर्थिक दबाबले कतिपय व्यक्तिका लागि निर्णय लिन र भविष्यको योजना बनाउन कठिन परिस्थिति सिर्जना गर्न सक्छ।

त्यसैले आर्थिक असुरक्षालाई व्यक्तिगत कमजोरीका रूपमा होइन, मानिसले सामना गरिरहेको परिस्थितिको एउटा परिणामका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ।

गरिबी, आत्मसम्मान र सामाजिक व्यवहार
पैसाले आवश्यक वस्तु किन्न सक्ने क्षमता दिन्छ। तर आर्थिक स्रोतको कमीले मानिसको सामाजिक जीवनमा पनि प्रभाव पार्न सक्छ। साथीभाइसँग सामान्य भेटघाट गर्न, सामाजिक समारोहमा सहभागी हुन, बालबालिकाको विद्यालयका अतिरिक्त गतिविधिमा खर्च गर्न वा परिवारका आवश्यकताहरू पूरा गर्न नसक्दा व्यक्तिले आफू अरूभन्दा पछाडि परेको महसुस गर्न सक्छ।

उदाहरणका लागि, विद्यालयमा साथीहरूले नयाँ झोला, जुत्ता वा अन्य सामग्री प्रयोग गरिरहेका बेला पुरानै सामान प्रयोग गर्ने बालबालिकाले आफूलाई फरक वा कम महत्त्वको ठान्न सक्छन्। परिवारको आर्थिक अवस्था लुकाउन खोज्ने, साथीहरूको निमन्त्रण अस्वीकार गर्ने वा आफ्नो आवश्यकताबारे खुलेर कुरा गर्न नसक्ने व्यवहार पनि कतिपय अवस्थामा देखिन सक्छ।

यस्तो अनुभव आर्थिक अभावको परिणाम मात्र होइन, त्यसलाई समाजले कसरी हेर्छ भन्ने कुरासँग पनि सम्बन्धित हुन्छ। गरिबीलाई व्यक्तिको असफलता, आलस्य वा क्षमताको कमीका रूपमा व्याख्या गर्ने प्रवृत्तिले आर्थिक कठिनाइमा रहेका मानिसमाथि थप सामाजिक दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।

जब मानिसले आफ्नो आर्थिक अवस्थाका कारण अपमानित वा तिरस्कृत भएको अनुभव गर्छ, त्यसले आत्मसम्मानमा असर पार्न सक्छ। त्यसको उल्टो, परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल र समुदायबाट सम्मान तथा सहयोग पाउँदा आर्थिक कठिनाइ सामना गर्ने व्यक्तिलाई परिस्थितिसँग जुध्न सहज हुन सक्छ।

यसैले गरिबीको मनोवैज्ञानिक पक्ष बुझ्न आम्दानीको तथ्याङ्क मात्र पर्याप्त हुँदैन। आर्थिक अभावमा रहेका मानिसलाई समाजले कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

बालबालिकाको अनुभवमा आर्थिक अभाव
बालबालिकाले परिवारको आर्थिक अवस्था वयस्कले जस्तै बुझ्न नसक्लान्, तर त्यसको प्रभाव उनीहरूको दैनिक अनुभवमा देखिन सक्छ। घरमा पैसाको विषयलाई लिएर बारम्बार विवाद हुनु, विद्यालयको खर्च जुटाउन कठिन हुनु वा आधारभूत आवश्यकतासमेत पूरा नहुनुले उनीहरूमा असुरक्षा पैदा गर्न सक्छ।

कतिपय बालबालिकाले परिवारको आर्थिक कठिनाइका कारण आफूले चाहेका कुरा माग्न छाड्न सक्छन्। केहीले साथीहरूसँग आफ्नो अवस्था तुलना गर्न सक्छन् भने केहीले परिवारलाई थप आर्थिक भार नपरोस् भनेर आफ्ना आवश्यकता व्यक्त नगर्न सक्छन्। तर यस्ता अनुभव सबै बालबालिकामा समान हुँदैनन्। परिवारको व्यवहार, अभिभावकको सहयोग, विद्यालयको वातावरण र सामाजिक सम्बन्धले पनि उनीहरूको अनुभवलाई आकार दिन्छ।

आर्थिक अभावले मानिसको दैनिक जीवन मात्र होइन, सुरक्षा अनुभूति, आत्मसम्मान, सामाजिक सम्बन्ध र भविष्यप्रतिको आशामा समेत प्रभाव पार्न सक्छ। गरिबीलाई आम्दानीको कमीमा मात्र सीमित नगरी त्यसले मानिसको मनोविज्ञानमा पार्ने असर बुझ्नु आवश्यक छ। तर गरिबीको मनोवैज्ञानिक पक्ष बुझ्दा त्यसका संरचनात्मक आर्थिक कारणलाई बिर्सनु हुँदैन।

यहाँ आर्थिक अभाव र भावनात्मक सुरक्षाबीचको सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण हुन्छ। परिवारले सीमित स्रोत हुँदाहुँदै पनि बालबालिकासँग खुलेर कुरा गर्ने, उनीहरूलाई दोषी महसुस नगराउने र माया तथा भरोसाको वातावरण कायम राख्ने प्रयास गर्न सक्छ। अर्कोतर्फ, आर्थिक अभावसँगै निरन्तर अपमान, उपेक्षा वा अस्थिरता जोडिँदा कठिनाइ थपिन सक्छ।

यसको अर्थ बालबालिकाको भावनात्मक सुरक्षाको जिम्मेवारी अभिभावकमा मात्र छ भन्ने होइन। गुणस्तरीय सार्वजनिक शिक्षा, पोषण, स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सुरक्षा र भेदभावरहित विद्यालय वातावरणले पनि आर्थिक कठिनाइको प्रभाव कम गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

पैसा भए पनि अभावको डर किन रहन सक्छ?
गरिबीको मनोवैज्ञानिक पक्षको अर्को प्रश्न पैसाप्रतिको व्यवहार हो। आर्थिक अभावको अनुभव गरेका कतिपय व्यक्तिले पछि आम्दानी बढे पनि पैसा खर्च गर्दा डर वा असहजता अनुभव गर्न सक्छन्। उनीहरू भविष्यमा फेरि अभावको अवस्था आउन सक्ने आशङ्काले खर्चमा अत्यधिक सावधानी अपनाउन सक्छन्।

यस्तो व्यवहारलाई परिस्थितिअनुसार बुझ्नुपर्छ। कसैले कठिन समय भोगेपछि बचतलाई सुरक्षाको माध्यम ठान्न सक्छ। कसैले आकस्मिक खर्चको डरले आवश्यक वस्तु किन्नसमेत हिचकिचाउन सक्छ। अर्कोतर्फ, विगतको आर्थिक कठिनाइले केही मानिसलाई खर्चप्रति सचेत र दीर्घकालीन योजना बनाउन प्रेरित पनि गर्न सक्छ।

त्यसैले धेरै बचत गर्ने, कम खर्च गर्ने वा पैसा जम्मा गरिरहने सबै व्यवहारलाई गरिबीको मनोवैज्ञानिक असर भन्न मिल्दैन। व्यक्तिको आम्दानी, जिम्मेवारी, भविष्यका लक्ष्य र आर्थिक सुरक्षाको अवस्थाले पनि यस्तो व्यवहार निर्धारण गर्छ।

महत्त्वपूर्ण कुरा, पैसाप्रतिको व्यवहार केवल गणितीय निर्णय होइन; त्यसमा विगतका अनुभव, वर्तमानको सुरक्षा र भविष्यप्रतिको अपेक्षाले पनि भूमिका खेल्न सक्छ।

गरिबी घटाउन सकारात्मक सोच मात्रै पर्याप्त हुँदैन
गरिबीको मनोवैज्ञानिक पक्षबारे छलफल गर्दा एउटा जोखिम हुन्छ। गरिबीलाई व्यक्तिको सोच, इच्छाशक्ति वा व्यवहारको समस्याका रूपमा मात्र प्रस्तुत गर्नु। यस्तो व्याख्याले गरिबीका वास्तविक आर्थिक र संरचनात्मक कारणलाई ओझेलमा पार्न सक्छ।

पर्याप्त रोजगारी नहुनु, न्यून ज्याला, अनियमित आम्दानी, महँगो उपचार, गुणस्तरीय शिक्षामा सीमित पहुँच, ऋणको भार र सामाजिक सुरक्षाको अभावजस्ता कारणले मानिसलाई आर्थिक कठिनाइमा पार्न सक्छन्। यस्तो अवस्थामा सकारात्मक सोच राख्नु वा खर्च व्यवस्थापन सिक्नु उपयोगी हुन सक्छ, तर त्यसले रोजगारी, पर्याप्त आम्दानी र आधारभूत सेवाको आवश्यकता पूरा गर्दैन।

गरिबी न्यूनीकरणका प्रयासले त्यसैले दुई पक्षलाई सँगसँगै सम्बोधन गर्नुपर्छ। पहिलो, मानिसको भौतिक अवस्था सुधार्ने। रोजगारीका अवसर, उत्पादनशील काम, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पोषण र सामाजिक सुरक्षामा पहुँच बढाउने। दोस्रो, आर्थिक कठिनाइमा रहेका व्यक्तिको आत्मसम्मान र सामाजिक सहभागिताको रक्षा गर्ने, भेदभाव घटाउने, सम्मानजनक व्यवहार गर्ने र आवश्यक पर्दा मनोसामाजिक सहयोग उपलब्ध गराउने।

वित्तीय साक्षरता र खर्च व्यवस्थापनको ज्ञान पनि उपयोगी हुन सक्छ। तर न्यून आम्दानीले आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्नै कठिन बनाएको अवस्थामा बजेट बनाउन सिकाएर मात्रै समस्या समाधान हुँदैन। आर्थिक निर्णयलाई प्रभावकारी बनाउन मानिससँग निर्णय कार्यान्वयन गर्न सक्ने स्रोत र अवसर पनि हुनुपर्छ।

त्यसैले गरिबीलाई व्यक्तिगत प्रयास र सामाजिक संरचनामध्ये एउटाको मात्र समस्या ठान्नुको सट्टा दुवै पक्षबीचको सम्बन्धबाट बुझ्नु बढी उपयोगी हुन्छ।

गरिबीको प्रभाव बुझ्ने दृष्टिकोण फराकिलो हुनुपर्छ
गरिबीको वास्तविक प्रभाव बुझ्न मानिसको आम्दानी कति छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ, तर त्यतिले मात्र पुग्दैन। उसले आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न सकेको छ कि छैन, आकस्मिक सङ्कट सामना गर्ने सुरक्षा पाएको छ कि छैन, आफ्ना बालबालिकाको भविष्यबारे आशावादी हुन सकेको छ कि छैन र समाजमा सम्मानका साथ बाँच्न पाएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै आवश्यक छन्।

आर्थिक अभावले कतिपय व्यक्तिमा चिन्ता, असुरक्षा र सामाजिक दूरी बढाउन सक्छ। तर मानिसको मनोविज्ञानलाई गरिबीको एउटै र स्थायी परिणामका रूपमा व्याख्या गर्न मिल्दैन। व्यक्तिको अनुभव, पारिवारिक सहयोग, सामाजिक वातावरण र उपलब्ध अवसरले त्यसको प्रभाव फरक पार्छन्।

गरिबीको मनोवैज्ञानिक पक्ष बुझ्नुको उद्देश्य गरिब मानिसको सोच वा व्यवहारलाई दोष दिनु होइन। बरु आर्थिक कठिनाइले मानिसको जीवनका कुन-कुन पक्षलाई प्रभावित गर्न सक्छ भन्ने बुझेर सहयोग र नीतिका प्रयासलाई अझ प्रभावकारी बनाउनु हो।

अन्ततः गरिबी घटाउने काम आम्दानी बढाउने प्रयासमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। मानिसलाई आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न सक्ने आर्थिक क्षमता, भविष्यको सङ्कट सामना गर्ने सुरक्षा र समाजमा सम्मानका साथ बाँच्ने अवसर दिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। गरिबीको समाधान त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छ, जब मानिसको खल्तीमा स्रोत बढ्नुका साथै उसको जीवनमा सुरक्षा, सम्मान र सम्भावनाको अनुभूति पनि बढ्छ।

स्रोत तथा सम्पादकीय प्रष्टोक्ति: यो सामग्री डा. सलमान अख्तरको What is Poverty? | Psychoanalytic Perspective of Poverty शीर्षकको भिडियोको विषयलाई आधार मानेर तयार गरिएको विश्लेषणात्मक लेख हो। लेखमा प्रस्तुत दैनिक जीवनका उदाहरणहरू व्याख्यात्मक उदाहरण हुन्. तिनलाई भिडियोमा प्रस्तुत गरिएका प्रत्यक्ष घटना वा डा. अख्तरका शब्दशः भनाइका रूपमा लिनु हुँदैन। लेखले गरिबीको मनोवैज्ञानिक पक्षबारे चर्चा गर्छ, तर गरिबीका आर्थिक, सामाजिक र संरचनात्मक कारणलाई प्रतिस्थापन गर्दैन।

भिडियो: