दशैंमा टीका, जमरा र आशीर्वादसँगै दक्षिणा दिने चलन छ। यही अवसरमा नयाँ र सफा नोटको माग बढ्ने गर्छ। तर, दक्षिणा दिँदा नोटमा अबिर लगाउने, लेख्ने वा असावधानीपूर्वक राख्ने गर्दा नोट चाँडै फोहोर हुने र बिग्रने जोखिम हुन्छ। त्यसैले नेपाल राष्ट्र बैंकले दशैंमा बैंकनोटको जतन गर्न र सम्भव भएसम्म डिजिटल भुक्तानी प्रयोग गर्न सर्वसाधारणलाई आग्रह गरेको छ।

राष्ट्र बैंकले दशैंलक्षित वित्तीय सचेतना सन्देश जारी गर्दै नोटमा अनावश्यक लेख्ने, कोर्ने, विभिन्न पदार्थ लगाउने तथा च्यात्ने वा बिगार्ने काम नगर्न अनुरोध गरेको हो। चाडपर्वमा नगद कारोबार बढ्ने भएकाले नोटलाई सफा, सुरक्षित र चलनचल्तीयोग्य अवस्थामा राख्न नागरिकको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुने बैंकको भनाइ छ।

१. नोटमा टीका र अबिर नलगाउनुहोस्
दशैंमा मान्यजनबाट टीका र जमरा ग्रहण गरेपछि दक्षिणा लिने–दिने परम्परा छ। यस क्रममा नोटमा रातो टीका, अबिर वा अन्य पदार्थ लाग्न सक्छ। तर, नोटमा यस्ता पदार्थ लगाउँदा त्यसको स्वच्छता र गुणस्तरमा असर पर्न सक्छ।

दक्षिणा दिँदा नोटमा टीका वा अबिर लगाउनुको सट्टा नोटलाई छुट्टै सफा खाममा राखेर दिन सकिन्छ। नोटमा अनावश्यक लेख्ने, कोर्ने वा चिह्न बनाउने कामबाट पनि टाढा रहनुपर्छ।

२. नोट नच्यात्नुहोस्, नबिगार्नुहोस्
नोटलाई असावधानीपूर्वक मोड्ने, च्यातिने गरी राख्ने वा फोहोर बनाउने बानीले त्यसलाई चाँडै प्रयोग गर्न नसकिने अवस्थामा पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले नगद कारोबार गर्दा नोटलाई सावधानीपूर्वक समात्ने र सुरक्षित रूपमा राख्ने गर्नुपर्छ।

नोटको उचित प्रयोगले त्यसलाई लामो समयसम्म चलनचल्तीमा राख्न सहयोग पुग्छ। नोट बिग्रिएमा नयाँ नोट व्यवस्थापन गर्नुपर्ने आवश्यकता बढ्न सक्ने भएकाले यसको जतन व्यक्तिगत बानीसँगै सामूहिक जिम्मेवारी पनि हो।

३. नोट सफा, सुक्खा र सुरक्षित ठाउँमा राख्नुहोस्
दक्षिणाका लागि छुट्याइएका नोटलाई सफा र सुक्खा स्थानमा राख्नुपर्छ। नोटलाई पानी, फोहोर वा अन्य क्षति पुर्‍याउन सक्ने वस्तुबाट जोगाउनु आवश्यक हुन्छ। अनावश्यक रूपमा मुठार्ने वा च्यातिन सक्ने गरी राख्ने बानी पनि त्याग्नुपर्छ।

दशैंमा घरमा आउने आफन्त, बालबालिका र परिवारका सदस्यलाई समेत नोटको जतन गर्ने बानीबारे सचेत गराउन सकिन्छ। सानो सावधानीले पनि नोटको गुणस्तर कायम राख्न मद्दत गर्छ।

दक्षिणा दिन डिजिटल भुक्तानी पनि विकल्प
राष्ट्र बैंकले सम्भव भएसम्म दक्षिणा तथा अन्य आर्थिक कारोबारमा डिजिटल भुक्तानीका माध्यम प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गरेको छ। मोबाइल बैंकिङ, क्यूआर भुक्तानी र अन्य विद्युतीय माध्यमबाट रकम पठाउन सकिने भएकाले दशैंमा नगदको विकल्पका रूपमा डिजिटल भुक्तानी रोज्न सकिन्छ।

डिजिटल भुक्तानीले नगद बोक्नुपर्ने आवश्यकता घटाउन र कारोबार सहज बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ। यद्यपि, नगद प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्थामा नोटलाई सफा र सुरक्षित राख्नु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

नोटको जतन नागरिकको पनि जिम्मेवारी
बैंकनोटको संरक्षण नेपाल राष्ट्र बैंक वा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको मात्रै जिम्मेवारी होइन। दैनिक कारोबार गर्ने नागरिक, व्यवसायी र दक्षिणा दिने व्यक्तिको व्यवहारले पनि नोटको अवस्था निर्धारण गर्छ। त्यसैले नोटको जतनलाई वित्तीय अनुशासनको हिस्सा बनाउन आवश्यक छ।

दशैंको सांस्कृतिक परम्परा कायम राख्दै नोटको सुरक्षित प्रयोग गर्नु र सम्भव हुने ठाउँमा डिजिटल भुक्तानी रोज्नु राष्ट्र बैंकको सन्देशको मुख्य उद्देश्य हो।

वित्तीय सेवासम्बन्धी गुनासो तथा उजुरी दर्ता गर्न राष्ट्र बैंकले [gunaso.nrb.org.np](https://gunaso.nrb.org.np) अनलाइन पोर्टलसमेत उपलब्ध गराएको छ।

स्रोतः नेपाल राष्ट्र बैंकको दशैंमा नोटको जतनसम्बन्धी वित्तीय सचेतना पोस्टर।