‘पैसाको पाठशाला’ बिजनेस न्यूज नेपालको वित्तीय साक्षरता शृंखला हो। पैसा कमाउने, बचाउने, खर्च गर्ने र सही ठाउँमा लगानी गर्ने विषयमा सामान्यतः देखिने व्यवहारिक अन्योललाई सरल भाषामा बुझाउने यसको उद्देश्य हो। वित्तीय निर्णय केवल धेरै पैसा हुने मानिसका लागि मात्र होइन, हरेक आम्दानी र हरेक परिवारसँग जोडिएको विषय हो। त्यसैले यस शृंखलामार्फत दैनिक जीवनमा उपयोगी हुने वित्तीय ज्ञान, व्यवहारिक उपाय र आवश्यक सावधानीलाई सरल, तथ्यमा आधारित र नेपाली परिवेशअनुकूल ढंगले प्रस्तुत गरिनेछ। पैसालाई बुझौँ, सही निर्णय गरौँ।
महिनाको सुरुवातमा तलब खातामा आउँछ। मोबाइलमा पैसा जम्मा भएको सन्देश आउँदा मन खुशी हुन्छ। अब केही दिन आर्थिक चिन्ता हुँदैन जस्तो लाग्छ। तर त्यसपछि खर्च सुरु हुन्छ। घरभाडा, खाना, किराना, बिजुली-पानी, मोबाइल, इन्टरनेट, यातायात, विद्यालय शुल्क, औषधि र ऋणको किस्ता नियमित खर्च हुन्। त्यसबाहेक साथीभाइसँग भेटघाट, बाहिर खाना, अनलाइन किनमेल र अन्य साना-ठूला खर्च पनि थपिँदै जान्छन्। महिना सकिन लाग्दा बैंक खातामा पैसा घटिसकेको हुन्छ।
अनि मनमा प्रश्न उठ्छ-‘यति धेरै पैसा कहाँ गयो?’ यदि तपाईंले पनि महिनाको अन्त्यमा पटक-पटक यही प्रश्न आफैंलाई सोध्नुहुन्छ भने तपाईं एक्लै हुनुहुन्न। धेरै मानिसको आर्थिक जीवनमा यस्तो हुन्छ। यसको कारण आम्दानी कम हुनु मात्र होइन। कमाएको पैसा कहाँ र कसरी खर्च भइरहेको छ भन्ने थाहा नहुनु पनि ठूलो कारण हुन सक्छ।
यहीँबाट सुरु हुन्छ वित्तीय साक्षरताको पहिलो पाठ-आफ्नो पैसा कहाँबाट आउँछ र कहाँ जान्छ भन्ने थाहा पाउनु। पैसाको पाठशालाको पहिलो अंकमा हामी पैसाको सबैभन्दा आधारभूत विषय आम्दानी, खर्च र बचतको सन्तुलनबारे चर्चा गर्दैछौँ।
आम्दानी बढ्यो, तर बचत किन बढेन?
धेरै मानिसलाई लाग्छ, ‘कमाइ बढेपछि पैसा बचत गर्न सजिलो हुन्छ।’ तर व्यवहारमा सधैं त्यस्तो हुँदैन। आम्दानी बढ्दै जाँदा हाम्रो खर्च पनि बढ्न सक्छ। पहिले सार्वजनिक यातायात चढ्ने व्यक्ति कमाइ बढेपछि निजी सवारीसाधन प्रयोग गर्न थाल्न सक्छ। सामान्य मोबाइल प्रयोग गरिरहेको व्यक्ति महँगो मोबाइल किन्न सक्छ। बाहिर खाने, घुम्न जाने र अनलाइन किनमेल गर्ने बानी पनि बढ्न सक्छ।
यसरी कमाइ बढे पनि खर्च अझ धेरै बढ्यो भने बचत बढ्दैन। त्यसैले कमाइ बढ्नु र आर्थिक रूपमा बलियो हुनु एउटै कुरा होइन। आर्थिक रूपमा बलियो हुन कमाएको पैसामध्ये केही रकम भविष्यका लागि छुट्याउन सक्नुपर्छ। त्यसैले पैसा व्यवस्थापनको एउटा सरल नियम हो-पहिले बचत, त्यसपछि खर्च।
धेरै मानिसको बानी भने उल्टो हुन्छ। पहिले सबै खर्च गर्ने र महिनाको अन्त्यमा पैसा बाँकी रहे बचत गर्ने। तर महिनाको अन्त्यमा प्रायः पैसा बाँकी रहँदैन। त्यसैले आम्दानी हातमा पर्नेबित्तिकै आफूले बचत गर्न चाहेको रकम छुट्याउने बानी बसाल्नु राम्रो हुन्छ।
खर्चको हिसाब नराख्दा पैसा कहाँ जान्छ थाहा हुँदैन
आफ्नो आर्थिक अवस्था सुधार्न सबैभन्दा पहिले गर्नुपर्ने काम हो-खर्चको हिसाब राख्नु। कम्तीमा एक महिनासम्म तपाईंले गर्ने हरेक खर्च लेख्नुहोस्। घरभाडा, खाना, किराना, विद्यालय शुल्क, यातायात, बिजुली, पानी, इन्टरनेट, मोबाइल, औषधि, ऋणको किस्ता, सामाजिक कार्यक्रम, बाहिरको खाना र मनोरञ्जनसम्म सबै खर्चको हिसाब राख्नुहोस्। चिया-कफीजस्ता साना खर्चलाई पनि नछुटाउनुहोस्।
किनभने सानो खर्च पनि नियमित भयो भने ठूलो रकम बन्न सक्छ। मानौँ, तपाईंले दैनिक २०० रुपैयाँ अनावश्यक खर्च गर्नुभयो। महिनामा यस्तो खर्च करिब ६ हजार रुपैयाँ हुन्छ। एक वर्षमा यही रकम ७२ हजार रुपैयाँ पुग्छ।
अब आफैंलाई सोध्नुहोस्- तपाईंको दैनिक त्यस्तो खर्च कति छ, जसको हिसाबसमेत राख्नुहुन्न? त्यसैले कम्तीमा एक महिनासम्म आफ्नो सबै खर्च लेख्ने बानी बसाल्नुहोस्। त्यसपछि आफ्नो पैसा कहाँ गइरहेको छ भन्ने तस्वीर आफैं स्पष्ट हुन्छ।
आवश्यकता र चाहनाबीचको फरक बुझ्नुहोस्
पैसाको सही व्यवस्थापन गर्न आवश्यकता र चाहनाबीचको फरक बुझ्न निकै जरुरी छ। खाना आवश्यकता हो। तर हरेक हप्ता महँगो रेस्टुरेन्टमा खाना खानु चाहना हुन सक्छ। मोबाइल आवश्यक हुन सक्छ। तर हरेक वर्ष नयाँ र महँगो मोबाइल किन्नु आवश्यकता नहुन सक्छ।
यही फरक नबुझ्दा आम्दानीको ठूलो हिस्सा अनावश्यक खर्चमा जान सक्छ। कुनै सामान किन्नुअघि आफैंलाई एउटा प्रश्न सोध्नुहोस्-‘मलाई यो साँच्चिकै चाहिएको हो कि अहिले किन्न मन लागेको मात्र हो?’
यो एउटा सानो प्रश्नले धेरै अनावश्यक खर्च रोक्न सक्छ। खर्च गर्नुअघि एकपटक सोच्ने बानीले आर्थिक व्यवस्थापनमा ठूलो फरक पार्न सक्छ।
बजेट भनेको खर्च रोक्नु होइन
‘बजेट’ भन्नेबित्तिकै धेरैलाई खर्च घटाउने वा आफूलाई चाहिएको कुरा किन्न रोक्ने कुरा जस्तो लाग्छ। तर बजेटको वास्तविक अर्थ त्यस्तो होइन। बजेट भनेको आफ्नो आम्दानी कहाँ र कति खर्च गर्ने भन्ने पहिले नै योजना बनाउनु हो। आम्दानी आएपछि पैसा कहाँ जाने भन्ने योजना भयो भने महिनाको अन्त्यमा ‘पैसा कहाँ गयो?’ भनेर सोचिरहनुपर्ने अवस्था कम हुन्छ।
मानौँ, एउटा परिवारको मासिक आम्दानी १ लाख रुपैयाँ छ। परिवारले ५० हजार रुपैयाँ घरायसी तथा आवश्यक खर्चका लागि, १५ हजार रुपैयाँ शिक्षा र स्वास्थ्यका लागि, १५ हजार रुपैयाँ ऋणको किस्ताका लागि र १० हजार रुपैयाँ बचतका लागि छुट्याउन सक्छ। बाँकी रकम आकस्मिक वा अन्य खर्चका लागि राख्न सकिन्छ।
यो केवल एउटा उदाहरण हो। सबै परिवारको आम्दानी र खर्च एउटै हुँदैन। कसैको घरभाडा बढी हुन सक्छ, कसैको शिक्षा वा स्वास्थ्य खर्च बढी हुन सक्छ। त्यसैले सबैका लागि एउटै बजेट लागू हुँदैन। महत्वपूर्ण कुरा आफ्नो आम्दानी र आवश्यकताअनुसार खर्चको प्राथमिकता तय गर्नु हो।
बचत भनेको महिनाको अन्त्यमा बाँकी रहने पैसा होइन
धेरै मानिसको आर्थिक जीवनमा बचत नहुनुको एउटा कारण हो- ‘महिनाको अन्त्यमा पैसा बाँकी रह्यो भने बचत गर्छु।’ तर व्यवहारमा पैसा प्रायः बाँकी रहँदैन। त्यसैले बचतलाई महिनाको अन्त्यमा बाँकी रहने रकम होइन, आम्दानी प्राप्त हुनेबित्तिकै छुट्याउने रकमका रूपमा हेर्नुपर्छ।
मानौँ, तपाईंको मासिक आम्दानी ५० हजार रुपैयाँ छ। तपाईंले सुरुवातमा ५ हजार रुपैयाँ बचत गर्ने लक्ष्य राख्न सक्नुहुन्छ। आम्दानी थोरै छ भन्दैमा बचत सुरु गर्न ढिला गर्नु हुँदैन। बचतको महत्व रकममा मात्र होइन, बानीमा पनि हुन्छ। आज थोरै रकमबाट सुरु गरिएको बचतको बानीले भोलि ठूलो आर्थिक लक्ष्य पूरा गर्न आधार तयार गर्न सक्छ।
तर बचत र लगानी एउटै कुरा होइन। बचतको मुख्य उद्देश्य पैसा सुरक्षित राख्नु र आवश्यक पर्दा प्रयोग गर्न सक्नु हो। लगानी भने भविष्यमा सम्पत्ति बढाउने उद्देश्यले गरिने काम हो। त्यसैले आफ्नो आर्थिक आवश्यकता र लक्ष्यअनुसार बचत र लगानीको छुट्टाछुट्टै योजना बनाउनुपर्छ।
आपत्कालीन कोषले संकटमा साथ दिन्छ
जीवनमा सबै कुरा योजनाअनुसार हुँदैन। अचानक बिरामी पर्न सकिन्छ। रोजगारी गुम्न सक्छ। व्यवसायमा समस्या आउन सक्छ। परिवारमा आकस्मिक आर्थिक आवश्यकता पर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा हातमा पैसा छैन भने तत्काल ऋण लिनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले नियमित बचतसँगै आपत्कालीन कोष बनाउनु उपयोगी हुन्छ।
आपत्कालीन कोषको उद्देश्य धेरै नाफा कमाउनु होइन। अचानक आइपर्ने आवश्यक खर्च धान्न पैसा तयार राख्नु हो। सुरुवातमा आफ्नो एक महिनाको आवश्यक खर्च बराबर रकम जम्मा गर्ने लक्ष्य राख्न सकिन्छ। त्यसपछि बिस्तारै केही महिनाको आवश्यक खर्च धान्न सक्ने गरी कोष बढाउन सकिन्छ। यो रकम दैनिक खर्च वा अनावश्यक किनमेलमा प्रयोग नगरी वास्तविक आकस्मिक अवस्थाका लागि सुरक्षित राख्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
आम्दानीभन्दा खर्च बढी छ भने के गर्ने?
यदि तपाईंको खर्च आम्दानीभन्दा बढी छ भने पहिलो काम थप लगानी खोज्नु होइन। पहिले आफ्नो खर्चको अवस्था बुझ्नुहोस्। सबैभन्दा पहिले घरभाडा, खाना, शिक्षा, स्वास्थ्य र ऋणको किस्ताजस्ता अनिवार्य खर्च छुट्याउनुहोस्। त्यसपछि घटाउन सकिने खर्च खोज्नुहोस्।
बाहिरको खाना, अनावश्यक सदस्यता, अनियोजित किनमेल वा अन्य गैरआवश्यक खर्च घटाउन सकिन्छ कि हेर्नुहोस्। तर, खर्च घटाउने नाममा स्वास्थ्य, शिक्षा र आधारभूत आवश्यकतामा अत्यधिक कटौती गर्नु उचित हुँदैन। पैसा व्यवस्थापन गर्नुको अर्थ जीवनलाई दुःखी बनाउनु होइन। आफ्नो आम्दानीअनुसार सन्तुलित जीवन बिताउनु हो।
आम्दानी नबढे पनि आर्थिक अवस्था सुधार्न सकिन्छ
मानौँ, एउटा परिवारको मासिक आम्दानी १ लाख रुपैयाँ छ। परिवारको आवश्यक खर्च ७० हजार रुपैयाँ छ। बाँकी ३० हजार रुपैयाँमध्ये १५ हजार रुपैयाँ अनियोजित किनमेल, बाहिरको खानपान र मनोरञ्जनमा खर्च हुन्छ।
यसरी परिवारले महिनामा १५ हजार रुपैयाँ मात्र बचत गर्छ। अब परिवारले आफ्नो खर्चको समीक्षा गर्यो। बाहिरको खानपान र अनावश्यक किनमेलमा १० हजार रुपैयाँ कटौती गर्न सकियो भने मासिक बचत २५ हजार रुपैयाँ पुग्छ।
एक वर्षमा यही रकम ३ लाख रुपैयाँ हुन्छ। ध्यान दिनुहोस्-परिवारको आम्दानी बढेको छैन। केवल पैसा खर्च गर्ने तरिका परिवर्तन भएको छ। यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ-आर्थिक अवस्था सुधार्न सधैं बढी कमाउनैपर्छ भन्ने छैन। आफूले कमाएको पैसालाई सही तरिकाले व्यवस्थापन गर्न सके पनि आर्थिक अवस्था सुधार्न सकिन्छ।
आजै आफ्नो आर्थिक अवस्था जाँच्नुहोस्
आफ्नो आर्थिक अवस्था बुझ्न आफैंलाई केही सरल प्रश्न सोध्नुहोस्। मलाई मेरो मासिक कुल आम्दानी थाहा छ? मलाई मेरो मासिक कुल खर्च थाहा छ? म हरेक महिना नियमित बचत गर्छु? अचानक ठूलो खर्च आइपर्दा धान्न सक्ने पैसा मसँग छ? मेरो ऋण कति छ र हरेक महिना कति किस्ता तिर्छु भन्ने मलाई स्पष्ट छ?
यदि यीमध्ये धेरै प्रश्नको उत्तर ‘थाहा छैन’ वा ‘छैन’ भन्ने छ भने चिन्ता गर्नुपर्दैन। आर्थिक व्यवस्थापन सुधार्ने पहिलो कदम नै आफ्नो अवस्था बुझ्नु हो।
आजबाट आफ्नो पैसाको हिसाब राख्न सुरु गर्नुहोस्
आफ्नो आर्थिक अवस्था सुधार्न ठूलो कामबाट सुरु गर्नुपर्दैन। आजै आफ्नो मासिक कुल आम्दानी लेख्नुहोस्। त्यसपछि पछिल्लो एक महिनामा कहाँ-कहाँ पैसा खर्च भयो, हिसाब गर्नुहोस्। खर्चलाई आवश्यक र अनावश्यक भनेर छुट्याउनुहोस्। ऋण तथा अन्य आर्थिक दायित्व कति छ, त्यसको पनि हिसाब राख्नुहोस्। अर्को महिनाको बजेट बनाउनुहोस् र आम्दानी प्राप्त हुनेबित्तिकै बचतका लागि निश्चित रकम छुट्याउनुहोस्।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा नियमित रूपमा आफ्नो आर्थिक अवस्थाको समीक्षा गर्नु हो। एक महिनामा कहाँ खर्च भयो, कति बचत भयो र अर्को महिना के सुधार गर्न सकिन्छ भनेर हेर्ने बानीले बिस्तारै आर्थिक अनुशासन विकास गर्छ।
पैसाको पाठशालाको पहिलो पाठ
वित्तीय रूपमा सचेत हुनु भनेको धेरै पैसा कमाउनु मात्र होइन। कमाएको पैसाको सही निर्णय गर्न सक्नु पनि वित्तीय साक्षरता हो। तपाईंको पैसा कहाँबाट आउँछ, कहाँ खर्च हुन्छ, कति बचत हुन्छ र भविष्यका लागि कति सुरक्षित छ- यी चार प्रश्नको उत्तर तपाईंलाई थाहा छ भने तपाईं आफ्नो आर्थिक जीवनलाई सही दिशामा लैजान सक्नुहुन्छ।
आर्थिक स्वतन्त्रताको यात्रा ठूलो रकमबाट सुरु हुँदैन। यो सुरु हुन्छ-आफ्नो पहिलो खर्च लेख्ने बानीबाट। त्यसैले आज एउटा सानो काम गर्नुहोस्। आफ्नो पैसा कहाँ जान्छ, लेख्न सुरु गर्नुहोस्। किनकि पैसा व्यवस्थापन गर्नुअघि, पैसालाई बुझ्न आवश्यक हुन्छ।
अस्वीकरण: यो सामग्री सामान्य वित्तीय साक्षरताका लागि तयार गरिएको हो। व्यक्तिगत आर्थिक निर्णय गर्दा आफ्नो आम्दानी, खर्च, जोखिम वहन क्षमता र वित्तीय अवस्थालाई ध्यानमा राखी सम्बन्धित आधिकारिक स्रोत तथा योग्य वित्तीय विज्ञको सुझाव लिनु उपयुक्त हुन्छ।
पैसाको पाठशाला: तपाईंको पैसा कहाँ जान्छ? (अंक १)
पैसाको पाठशाला: बचत कसरी सुरु गर्ने? यस्तो छ थोरै आम्दानीबाट पनि पैसा जोगाउने व्यवहारिक तरिका (अंक २)
पैसाको पाठशाला: बजेट कसरी बनाउने? (अंक ३)
पैसाको पाठशाला: पैसा कहाँ बढ्छ? बचत गरेको पैसा बैंकमा राख्ने कि लगानी गर्ने? (अंक ४)
पैसाको पाठशाला: भोलि आम्दानी रोकियो भने तपाईं कति महिना टिक्न सक्नुहुन्छ? (अंक ५)
प्रतिक्रिया दिनुहोस