महिनाको तलब आयो। घरभाडा, खाना, यातायात, ऋणको किस्ता र अन्य खर्चको हिसाब मिलाउनुभयो। सकेको रकम बचत पनि गर्नुभयो। अब तपाईंको खातामा केही पैसा जम्मा भएको छ। तर अर्को प्रश्न के यो पैसा बैंकमा राखेर ब्याज कमाउने कि सेयर बजार वा अन्य क्षेत्रमा लगानी गर्ने?

यो प्रश्नको उत्तर खोज्नुअघि एउटा कुरा के बुझ्नुपर्छ भने पैसा बचत गर्नु र पैसा बढाउनु एउटै कुरा होइन। बचतले आजको आवश्यकताका लागि रकम जोगाउँछ भने लगानीले भविष्यका आर्थिक लक्ष्य पूरा गर्न थप प्रतिफल प्राप्त गर्ने सम्भावना दिन्छ। तर प्रतिफलको सम्भावनासँगै जोखिम पनि आउँछ।

पैसा बढाउने नाममा गलत निर्णय गर्दा वर्षौं लगाएर जम्मा गरेको बचत गुम्न सक्छ। अर्कोतर्फ, पैसाको क्रयशक्ति र दीर्घकालीन आवश्यकताबारे विचार नगर्दा बचतले अपेक्षित आर्थिक सुरक्षा दिन नसक्न सक्छ। त्यसैले प्रश्न पैसा कहाँ बढी बढ्छ भन्ने मात्र होइन। आफ्नो पैसा कहाँ राख्दा सुरक्षित रहन्छ, आवश्यक पर्दा उपलब्ध हुन्छ र भविष्यको लक्ष्य पूरा गर्न मद्दत गर्छ भन्ने बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ।

बचतपछि अब के गर्ने?
‘पैसाको पाठशाला’ का अघिल्ला तीन अंकमा हामीले आफ्नो पैसा कहाँ खर्च हुन्छ भनेर बुझ्ने, थोरै आम्दानीबाट पनि बचत गर्ने र बजेट बनाउने विषयमा चर्चा गर्‍यौँ। अबको चरण बचत भएको पैसालाई उद्देश्यअनुसार व्यवस्थापन गर्ने हो। यसका लागि सबैभन्दा पहिले आफ्नो पैसाको उद्देश्य छुट्याउनुपर्छ।

दैनिक खर्च र निकट भविष्यमा चाहिने रकम सहजै निकाल्न सकिने ठाउँमा राख्नु उपयुक्त हुन्छ। आकस्मिक स्वास्थ्य उपचार, रोजगारी गुम्ने अवस्था वा अन्य अप्रत्याशित खर्चका लागि छुट्टै रकम आवश्यक पर्न सक्छ। त्यसपछि मात्र दीर्घकालीन लक्ष्यका लागि लगानीका विकल्पबारे सोच्न सकिन्छ।

उदाहरणका लागि, अर्को तीन महिनाभित्र घरभाडा तिर्नुपर्ने रकमलाई सेयर बजारमा लगानी गर्नु उचित नहुन सक्छ। बजार घटेको समयमा पैसा निकाल्नुपरेमा घाटा बेहोर्नुपर्ने सम्भावना हुन्छ। तर पाँच वा दस वर्षपछि आवश्यक पर्ने रकमका लागि आफ्नो जोखिम क्षमताअनुसार लगानीका विकल्प अध्ययन गर्न सकिन्छ।

यसैले सबै पैसा एउटै ठाउँमा राख्नुभन्दा त्यसको उद्देश्य, आवश्यक पर्ने समय र जोखिमका आधारमा व्यवस्थापन गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

बैंकमा पैसा राख्दा कसरी बढ्छ?
धेरै नेपालीका लागि बचतको पहिलो विकल्प बैंक हो। बैंकमा पैसा राख्दा खाताको प्रकारअनुसार ब्याज प्राप्त गर्न सकिन्छ। साथै, आवश्यक पर्दा रकम निकाल्न र दैनिक कारोबार गर्न पनि सहज हुन्छ। तर बैंकका सबै खाता एउटै उद्देश्यका लागि हुँदैनन्।

बचत खाता: नियमित बचत, दैनिक कारोबार र आवश्यक पर्दा रकम निकाल्न उपयोगी हुन्छ। ब्याजदर बैंक तथा खाताको प्रकारअनुसार फरक हुन सक्छ।

मुद्दती निक्षेप: निश्चित अवधिका लागि रकम राखेर ब्याज प्राप्त गर्ने विकल्प हो। निक्षेपको अवधि र सर्तअनुसार ब्याजदर निर्धारण हुन्छ। अवधि पूरा हुनुअघि रकम झिक्दा ब्याजमा असर पर्ने वा अन्य सर्त लागू हुने सम्भावना भएकाले खाता खोल्नुअघि सम्बन्धित नियम बुझ्नुपर्छ।

बैंकमा पैसा राख्दा ब्याजदर मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। ब्याज गणना गर्ने तरिका, ब्याज भुक्तानीको समय, कर कट्टी, रकम झिक्ने सर्त र सम्बन्धित संस्थाको विश्वसनीयताबारे पनि जानकारी लिनुपर्छ।

बैंकमा पैसा राख्नु र सेयरमा लगानी गर्नु जोखिमका हिसाबले फरक हुन्। निक्षेपमा लागू हुने ब्याज तथा सर्त र सेयरको मूल्यमा हुने उतारचढावलाई एउटै आधारमा तुलना गर्नु हुँदैन। बैंक निक्षेपमा पनि लागू हुने नियम र सुरक्षासम्बन्धी व्यवस्थाबारे बुझ्नुपर्छ।

ब्याजदर समयअनुसार परिवर्तन हुन सक्छ। त्यसैले निर्णय गर्नुअघि सम्बन्धित बैंकको पछिल्लो आधिकारिक विवरण हेर्नु उपयुक्त हुन्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको [वेबसाइट](https://www.nrb.org.np/) मा ब्याजदर तथा वित्तीय क्षेत्रसम्बन्धी विवरण उपलब्ध हुन्छन्।

ब्याज पाए पनि पैसाको मूल्य किन घट्न सक्छ?
बैंकमा पैसा राखेपछि खातामा रकम बढेको देखिन सक्छ। तर रकम बढ्दैमा त्यसले किन्न सक्ने वस्तु तथा सेवाको मात्रा पनि बढेको हुन्छ भन्ने छैन।

यसको मुख्य कारण हो महँगी (Inflation)। महँगी बढ्दा पहिलेको तुलनामा उही वस्तु तथा सेवा किन्न बढी पैसा खर्च गर्नुपर्छ। त्यसैले पैसाको अंकगत रकम बढे पनि त्यसको क्रयशक्ति (Purchasing Power) घट्न सक्छ।

मानौँ, तपाईंले बैंकमा एक लाख रुपैयाँ एक वर्षका लागि राख्नुभयो र वार्षिक ४ प्रतिशत ब्याज पाउनुभयो। कर तथा अन्य खर्चलाई बेवास्ता गर्दा एक वर्षपछि तपाईंको रकम एक लाख चार हजार रुपैयाँ हुन्छ। तर सोही अवधिमा तपाईंले नियमित किन्ने वस्तु तथा सेवाको मूल्य ६ प्रतिशतले बढ्यो भने पहिले एक लाख रुपैयाँ पर्ने ती वस्तु तथा सेवा किन्न एक लाख छ हजार रुपैयाँ आवश्यक पर्छ। यसको अर्थ तपाईंको खातामा चार हजार रुपैयाँ थपिए पनि पैसाको वास्तविक क्रयशक्ति घटेको छ।

यसलाई वास्तविक प्रतिफल (Real Return) भनिन्छ। यस उदाहरणमा ब्याजदर ४ प्रतिशत र महँगीदर ६ प्रतिशत हुँदा वास्तविक प्रतिफल करिब माइनस १.९ प्रतिशत हुन्छ। अर्थात्, रकम अंकमा बढे पनि त्यसले किन्न सक्ने वस्तु तथा सेवाको मात्रा घटेको हुन्छ। यो केवल बुझाउनका लागि तयार गरिएको उदाहरण हो, हालको बैंक ब्याजदर वा महँगीदर होइन। वास्तविक प्रतिफल गणना गर्दा कर, शुल्क र अन्य लागत पनि विचार गर्नुपर्छ।

महँगीदर सबै वस्तु तथा सेवामा समान हुँदैन। आधिकारिक मुद्रास्फीति दरले समग्र मूल्य परिवर्तन देखाए पनि तपाईंको परिवारको खर्चको ढाँचा फरक हुन सक्छ। उदाहरणका लागि, घरभाडा, विद्यालय शुल्क वा स्वास्थ्य सेवामा धेरै खर्च गर्ने परिवारको व्यक्तिगत खर्चवृद्धि समग्र मुद्रास्फीति दरभन्दा फरक हुन सक्छ।

त्यसैले बचतको मूल्याङ्कन गर्दा खातामा कति रकम थपियो भन्ने मात्र होइन, पैसाले भविष्यमा कति वस्तु तथा सेवा किन्न सक्छ भन्ने पनि बुझ्नुपर्छ।

बैंकबाहेक पैसा बढाउने विकल्प के छन्?
बैंक निक्षेपबाहेक पनि विभिन्न वित्तीय साधनमा लगानी गर्न सकिन्छ। तर प्रत्येक विकल्पको प्रतिफल, जोखिम, अवधि र आवश्यक पर्दा रकम फिर्ता निकाल्न सकिने अवस्था फरक हुन्छ। बढी प्रतिफलको सम्भावना देखिँदैमा कुनै विकल्प सबैका लागि उपयुक्त हुँदैन।

१. सेयर बजार: कम्पनीको वृद्धिमा सहभागी हुने अवसर
सेयर किन्दा लगानीकर्ताले सम्बन्धित कम्पनीको स्वामित्वको एउटा हिस्सा खरिद गर्छ। कम्पनीको नाफा, वित्तीय अवस्था, व्यवसायको भविष्य र बजारको मूल्याङ्कनअनुसार सेयरको मूल्य घटबढ हुन्छ।

सेयरबाट प्रतिफल प्राप्त हुने सम्भावित माध्यममा मूल्यवृद्धि र कम्पनीले वितरण गर्ने लाभांश पर्छन्। तर कम्पनीले नाफा कमाउँदैमा लाभांश दिनैपर्छ भन्ने हुँदैन। कम्पनीको अवस्था राम्रो भए पनि बजारमा सेयरको मूल्य घट्न सक्छ।

त्यसैले अरूले नाफा कमाएको सुनेर, सामाजिक सञ्जालको हल्लाका आधारमा वा छोटो समयमा धेरै पैसा कमाउने उद्देश्यले सेयर किन्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ।

लगानी गर्नुअघि कम्पनीको वित्तीय विवरण, आम्दानी, ऋण, व्यवसायको अवस्था र सेयरको मूल्याङ्कनबारे अध्ययन गर्नुपर्छ। नेपालमा धितोपत्र बजारको नियामक निकाय नेपाल धितोपत्र बोर्ड (SEBON) ले लगानीकर्तालाई जोखिम बुझेर निर्णय लिन र हल्लाको भरमा लगानी नगर्न सुझाव दिँदै आएको छ। 

२. म्युचुअल फन्ड: सामूहिक लगानीको विकल्प
कम्पनी छान्न र बजारको अध्ययन गर्न सबैसँग पर्याप्त समय वा ज्ञान नहुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा म्युचुअल फन्ड (Mutual Fund) बारे बुझ्न सकिन्छ।

म्युचुअल फन्डमा धेरै लगानीकर्ताबाट रकम सङ्कलन गरी योजनाको नियमअनुसार विभिन्न वित्तीय साधनमा लगानी गरिन्छ। यसको व्यवस्थापन सम्बन्धित कोष व्यवस्थापकले गर्छ।

यसले व्यक्तिगत रूपमा धेरै कम्पनीका सेयर छान्नुपर्ने काम कम गर्न सक्छ। विभिन्न साधनमा लगानी गरिने भएकाले जोखिम बाँड्न पनि मद्दत पुग्न सक्छ। तर जोखिम पूर्ण रूपमा हट्दैन। कोषले लगानी गरेका साधनको मूल्य घटेमा कोषको मूल्य पनि घट्न सक्छ।

लगानी गर्नुअघि योजनाको विवरण, लगानी नीति, व्यवस्थापन शुल्क, अन्य खर्च, जोखिम र रकम फिर्ता प्राप्त गर्ने सर्त अध्ययन गर्नुपर्छ। विगतमा राम्रो प्रतिफल दिएको योजनाले भविष्यमा पनि त्यस्तै प्रतिफल दिन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन।

३. सरकारी ऋणपत्र तथा अन्य वित्तीय साधन
सरकारले सार्वजनिक ऋण व्यवस्थापनका लागि विभिन्न प्रकारका ऋणपत्र जारी गर्छ। तिनका सर्तअनुसार ब्याज वा प्रतिफल प्राप्त हुन सक्छ। अन्य वित्तीय साधनमा पनि फरक–फरक प्रकृतिका अवसर उपलब्ध हुन सक्छन्।

तर सबै ऋणपत्र वा वित्तीय साधनको जोखिम, अवधि र कारोबारको सुविधा एउटै हुँदैन। लगानी गर्नुअघि जारीकर्ता, भुक्तानीका सर्त, ब्याज भुक्तानी, परिपक्व हुने अवधि र आवश्यक परे समयअघि बिक्री गर्न सकिने अवस्थाबारे बुझ्नुपर्छ।

कुनै साधनलाई सुरक्षित वा उपयुक्त मान्ने आधार केवल त्यसले दिने ब्याजदर होइन। त्यसको जोखिम, सर्त र आफ्नो आवश्यकता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

सबै पैसा लगानीमा लगाउनु ठीक हो?
यसको उत्तर एक शब्दमा भन्दा सबै पैसा लगानीमा लगाउनु ठीक हुँदैन। जीवनमा नियमित खर्चबाहेक पनि आकस्मिक स्वास्थ्य उपचार, रोजगारी गुम्ने अवस्था, घरायसी समस्या वा अन्य अप्रत्याशित खर्च आउन सक्छन्। यस्तो समयमा आवश्यक रकम उपलब्ध नभएमा महँगो ऋण लिनुपर्ने वा घाटा बेहोरेर लगानी बेच्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

त्यसैले लगानी सुरु गर्नुअघि आफ्नो आर्थिक सुरक्षाको अवस्था मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। सम्भव भएसम्म नियमित खर्च धान्न सक्ने आपत्कालीन कोष छुट्याउनु उपयोगी हुन्छ। कति रकम आवश्यक पर्छ भन्ने कुरा आम्दानीको स्थिरता, परिवारको जिम्मेवारी, नियमित खर्च र अन्य उपलब्ध सुरक्षामा निर्भर गर्छ।

अंक ३ मा चर्चा गरिएको बजेटको अभ्यास यहाँ पनि काम लाग्छ। आफ्नो आम्दानी र खर्चको विवरण हेरेपछि दैनिक आवश्यकताका लागि कति रकम चाहिन्छ, आकस्मिक अवस्थाका लागि कति छुट्याउन सकिन्छ र दीर्घकालीन लक्ष्यका लागि कति लगानी गर्न सकिन्छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ।

आपत्कालीन कोष र दीर्घकालीन लगानीको रकम अलग राख्नुको उद्देश्य आर्थिक समस्या आउँदा लगानी घाटामा बेच्नुपर्ने बाध्यता कम गर्नु हो।

मासिक ४० हजार रुपैयाँ आम्दानी भए के गर्ने?
मानौँ, एक व्यक्तिको मासिक आम्दानी ४० हजार रुपैयाँ छ। घरभाडा, खाना, यातायात, ऋणको किस्ता र परिवारको आवश्यकतामा खर्च गरेपछि कति रकम बाँकी रहन्छ भन्ने कुरा उसको व्यक्तिगत अवस्थाले निर्धारण गर्छ।

यदि उसले सबै आवश्यक खर्चको हिसाब राखेपछि महिनाको एक हजार रुपैयाँ बचत गर्न सक्छ भने त्यही रकमबाट नियमित बचतको बानी सुरु गर्न सक्छ। अर्को व्यक्तिले पाँच हजार रुपैयाँ बचत गर्न सक्छ। कसैको आम्दानीबाट तत्काल बचत गर्न सम्भव नहुन पनि सक्छ। त्यसैले सबैका लागि एउटै बचत अनुपात अनिवार्य गर्नु व्यावहारिक हुँदैन।

बचत गर्न सक्ने रकम छुट्याएपछि पहिले निकट भविष्यका आवश्यकता र आकस्मिक अवस्थाका लागि रकम उपलब्ध छ कि छैन भनेर हेर्नुपर्छ। त्यसपछि मात्र दीर्घकालीन लगानीका विकल्प अध्ययन गर्न सकिन्छ। सानो रकमबाट सुरु गर्दा पनि ब्याज, शुल्क, जोखिम र लगानीको अवधि बुझ्ने बानी विकास गर्न सकिन्छ। ठूलो रकम जम्मा भएपछि मात्र वित्तीय ज्ञान आवश्यक पर्छ भन्ने होइन।

आफ्नो पैसाका लागि सही विकल्प कसरी छान्ने?
कुनै पनि वित्तीय साधन रोज्नुअघि आफूलाई पाँच प्रश्न सोध्नुहोस्।

१. यो पैसा कहिले चाहिन्छ? केही महिनाभित्र आवश्यक पर्ने रकम र पाँच वा दस वर्षपछि चाहिने रकम व्यवस्थापन गर्ने तरिका फरक हुन सक्छ।

२. पैसा गुम्दा कति असर पर्छ? लगानीमा घाटा भएमा घरखर्च, ऋणको किस्ता वा परिवारको आवश्यकतामा असर पर्ने अवस्था छ भने बढी जोखिम लिनुअघि सोच्नुपर्छ।

३. कति जोखिम सहन सक्छु? बजार घट्दा लगानीको मूल्य कम भएमा त्यसलाई सहन सकिन्छ कि तत्काल बेच्नुपर्ने हुन्छ भन्ने विचार गर्नुपर्छ।

४. आवश्यक पर्दा रकम निकाल्न सक्छु? केही विकल्पमा रकम सहजै झिक्न सकिन्छ भने केहीमा अवधि पूरा हुन कुर्नुपर्ने वा समयअघि बिक्री गर्दा घाटा हुन सक्ने सम्भावना हुन्छ।

५. मैले लगानी गर्न लागेको कुरा बुझेको छु? ब्याज, शुल्क, सम्भावित प्रतिफल, जोखिम र रकम फिर्ता प्राप्त गर्ने सर्त नबुझी पैसा लगाउनु हुँदैन।

यी प्रश्नको उत्तरले आफ्नो आर्थिक अवस्थाअनुसार विकल्प छान्न मद्दत गर्छ। अरूले रोजेको विकल्प आफूलाई पनि उपयुक्त हुन्छ भन्ने हुँदैन।

छिटो पैसा बढाउने लोभबाट सावधान
पैसा बढाउने चाहना स्वाभाविक हो। तर यही चाहनाको फाइदा उठाएर निश्चित समयमै पैसा दोब्बर बनाइदिने, जोखिम नै नहुने वा असाधारण प्रतिफल दिने दाबी गर्ने योजना पनि देखिन सक्छन्।

कुनै पनि लगानीमा पैसा राख्नुअघि सम्बन्धित संस्था र योजनाको वैधता, अनुमति, आधिकारिक कागजात, शुल्क तथा रकम फिर्ता प्राप्त गर्ने सर्त जाँच्नुपर्छ। अरूले नाफा कमाएको दाबी वा सामाजिक सञ्जालमा गरिएको प्रचार मात्र लगानीको आधार बन्नु हुँदैन। लगानीको निर्णय हतारमा गर्नुपर्ने कारण छैन। आफूले नबुझेको योजनामा पैसा नराख्नु र शङ्का लागेमा थप जानकारी खोज्नु नै आर्थिक सुरक्षाको महत्त्वपूर्ण अभ्यास हो।

पैसाको पाठ:
पैसा कमाउनु, बचत गर्नु र त्यसलाई बढाउनु आर्थिक जीवनका फरक तर आपसमा जोडिएका चरण हुन्। बचतले आर्थिक सुरक्षाको आधार तयार गर्छ भने उपयुक्त लगानीले दीर्घकालीन लक्ष्य हासिल गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

बैंक निक्षेप, मुद्दती निक्षेप, सेयर, म्युचुअल फन्ड र सरकारी ऋणपत्रका उद्देश्य, जोखिम, अवधि र प्रतिफलका सर्त फरक हुन्छन्। त्यसैले बढी ब्याज वा बढी प्रतिफल देखिएकै आधारमा निर्णय गर्नु हुँदैन।

पहिले आफ्नो खर्च बुझ्नुहोस्। आवश्यक रकम र आपत्कालीन कोष छुट्याउनुहोस्। त्यसपछि आफ्नो लक्ष्य, समयावधि र जोखिम सहन सक्ने क्षमताअनुसार लगानीका विकल्प अध्ययन गर्नुहोस्। याद राख्नुहोस्, पैसा कहाँ बढ्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर सबैका लागि एउटै हुँदैन। आफ्नो पैसाको उद्देश्य बुझेर, जोखिम मूल्याङ्कन गरेर र जानकारीका आधारमा निर्णय लिनु नै आर्थिक रूपमा बलियो बन्ने बाटो हो।

अस्वीकरण: Business News Nepal को ‘पैसाको पाठशाला’ वित्तीय साक्षरता शृंखलाको उद्देश्य पाठकलाई आफ्नो पैसा बुझ्न, जोगाउन र विवेकपूर्ण आर्थिक निर्णय लिन सहयोग गर्नु हो। यो सामग्री सामान्य वित्तीय शिक्षाका लागि तयार गरिएको हो। व्यक्तिगत लगानी सिफारिस होइन। व्यक्तिगत आर्थिक निर्णय गर्दा आफ्नो आम्दानी, खर्च, ऋण, जोखिम वहन क्षमता र वित्तीय अवस्थालाई ध्यानमा राखी सम्बन्धित आधिकारिक स्रोत तथा योग्य वित्तीय विज्ञको सुझाव लिनु उपयुक्त हुन्छ।