डिजिटल बैंकिङले पैसा पठाउन, बिल तिर्न र भुक्तानी गर्न निकै सजिलो बनाएको छ। तर एउटा कमजोर पासवर्ड, गलत लिङ्क वा कसैलाई दिइएको ओटीपीले क्षणभरमै आर्थिक जोखिम निम्त्याउन सक्छ। प्रविधिसँगै डिजिटल सुरक्षाको ज्ञान र सावधानी पनि आवश्यक छ।

बिहान चिया पसलमा क्यूआर कोड स्क्यान गरेर पैसा तिरियो। बाटोमा पेट्रोलको भुक्तानी मोबाइलबाटै भयो। कार्यालय पुगेपछि बिजुलीको बिल तिरियो। केहीबेरपछि साथीलाई आवश्यक रकम पठाइयो।

यी सबै कामका लागि बैंकको शाखा पुग्नुपरेन। मोबाइलमै बैंकिङ सेवा उपलब्ध भएपछि दैनिक आर्थिक कारोबार निकै सहज भएको छ। केही वर्षअघिसम्म सामान्य बैंकिङ कामका लागि पनि बैंकको शाखा पुग्नुपर्थ्यो। अहिले मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, डिजिटल वालेट र क्यूआर भुक्तानीले बैंकिङ सेवाको पहुँच हाम्रो हातमै पुर्‍याएको छ। तर सुविधा बढेसँगै जोखिम पनि बढेको छ।

कल्पना गरौँ-कसैले बैंकको कर्मचारी भएको भन्दै फोन गर्छ। ‘तपाईंको खाता सुरक्षित गर्न ओटीपी चाहियो’ भन्छ। ग्राहकले विश्वास गरेर ओटीपी दिन्छ। केही मिनेटमै खाताबाट अनधिकृत कारोबार हुन्छ। यहाँ समस्या प्रविधिमा मात्र छैन। प्रयोगकर्ताको एउटा सानो लापरबाही पनि ठूलो आर्थिक जोखिमको कारण बन्न सक्छ।

त्यसैले आजको डिजिटल युगमा वित्तीय साक्षरता भनेको पैसा कसरी बचत गर्ने, कर्जा कसरी लिने वा कहाँ लगानी गर्ने भन्ने ज्ञानमा मात्र सीमित छैन। आफ्नो डिजिटल पैसा, बैंकिङ विवरण र व्यक्तिगत पहिचान कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने ज्ञान पनि वित्तीय साक्षरताको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।

ठगी गर्नेहरूले कसरी निशाना बनाउँछन्?

डिजिटल ठगी गर्नेहरूले प्रविधिभन्दा बढी मानिसको विश्वास र असावधानीलाई निशाना बनाउने गर्छन्। कहिले बैंक वा डिजिटल वालेटका कर्मचारी बनेर फोन आउँछ। कहिले ‘केवाईसी अद्यावधिक गर्नुपर्छ’, ‘तपाईंको खाता बन्द हुँदैछ’, ‘पुरस्कार जित्नुभयो’ वा ‘गल्तीले आएको पैसा फिर्ता गर्नुपर्छ’ भन्दै सन्देश पठाइन्छ।

यस्ता सन्देशसँगै एउटा लिङ्क पनि पठाइएको हुन्छ। लिङ्क खोल्दा बैंक वा वालेटको आधिकारिक वेबसाइटजस्तै देखिने नक्कली वेबसाइट खुल्न सक्छ। त्यहाँ मोबाइल नम्बर, पासवर्ड, पिन वा अन्य विवरण भरेपछि ती जानकारी ठगी गर्ने व्यक्तिको हातमा पुग्न सक्छन्।

अर्को तरिका हो-मोबाइलमा समस्या आएको भन्दै स्क्रिन सेयर गर्न लगाउने। स्क्रिन सेयर भइरहेका बेला मोबाइलमा आउने सन्देश, ओटीपी, पासवर्ड वा बैंकिङ कारोबारसमेत अर्को व्यक्तिले देख्न सक्छ।

त्यसैले डिजिटल ठगीबाट जोगिने पहिलो उपाय हो-कुनै पनि फोन, सन्देश वा लिङ्कमा तुरुन्त विश्वास नगर्ने। शंका लागे सम्बन्धित बैंक वा संस्थाको आधिकारिक नम्बरमा आफैँ सम्पर्क गरेर जानकारी पुष्टि गर्नुपर्छ।

ओटीपीलाई सामान्य अंक नसम्झौँ

मोबाइलमा आउने एकपटक मात्र प्रयोग हुने संकेत नम्बर अर्थात् ओटीपी डिजिटल कारोबारको सुरक्षासँग जोडिएको महत्वपूर्ण विवरण हो। यसलाई सामान्य अंकजस्तो व्यवहार गर्नु हुँदैन। ओटीपी, पिन वा पासवर्ड कसैलाई पनि दिनु हुँदैन।

बैंकको कर्मचारी, डिजिटल वालेटको प्रतिनिधि वा सरकारी अधिकारी भएको दाबी गर्ने व्यक्तिले फोन गरेर मागे पनि ओटीपी दिनु हुँदैन। आफूले सुरु गरेको कारोबारका क्रममा आधिकारिक माध्यममा आवश्यक परे मात्र ओटीपी प्रयोग गर्नुपर्छ। याद राख्नुपर्ने सरल नियम हो-बैंकले फोन गरेर तपाईंको ओटीपी माग्दैन।

पासवर्ड बलियो बनाऔँ

अझै पनि धेरै मानिसले ‘१२३४५६’, आफ्नो नाम, जन्ममिति वा मोबाइल नम्बरलाई पासवर्डका रूपमा प्रयोग गर्ने गर्छन्। यस्ता पासवर्ड सम्झन सजिलो भए पनि अरूले अनुमान गर्न पनि सजिलो हुन्छ। पासवर्डमा अक्षर, अंक र विशेष चिह्नको मिश्रण प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ। बैंकिङ सेवाको पासवर्ड सामाजिक सञ्जाल, इमेल वा अन्य खाताको पासवर्डभन्दा फरक राख्नुपर्छ।

डिजिटल बैंकिङको सुरक्षा बैंक वा वित्तीय संस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन। प्रयोगकर्ताको एउटा सचेत निर्णयले ठूलो आर्थिक क्षति रोक्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल कारोबार गर्दा एउटा कुरा सधैँ सम्झौँ- पासवर्ड तपाईंको चाबी हो। ओटीपी तपाईंको डिजिटल हस्ताक्षर हो। यी दुवै अरूलाई नदिनुहोस्।

एउटै पासवर्ड धेरै ठाउँमा प्रयोग गर्नु पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ। एउटा सामान्य खाताको पासवर्ड चोरी भयो र त्यही पासवर्ड बैंकिङ सेवामा पनि प्रयोग गरिएको छ भने त्यसबाट बैंक खाता समेत जोखिममा पर्न सक्छ। एउटै पासवर्डले सबै डिजिटल ढोका खोल्ने अवस्था नबनाऔँ।

क्यूआरबाट पैसा पठाउँदा एकपटक जाँचौँ

क्यूआर भुक्तानीले कारोबारलाई निकै छिटो र सजिलो बनाएको छ। तर पैसा पठाउनुअघि केही सेकेन्ड जाँच गर्नु आवश्यक छ। नाम, रकम र प्राप्तकर्ता यी तीन कुरा हेरेर मात्र भुक्तानी गरौँ। क्यूआर स्क्यान गरेपछि देखिएको व्यक्तिको नाम सही छ कि छैन जाँच गर्नुपर्छ। पठाउन लागेको रकम पनि पुनः हेर्नुपर्छ। त्यसपछि मात्र भुक्तानी स्वीकृत गर्नुपर्छ।

गलत खातामा पैसा पठाएपछि फिर्ता ल्याउन कठिन हुन सक्छ। त्यसैले भुक्तानी गर्नुअघि केही सेकेन्डको सावधानीले ठूलो आर्थिक क्षति रोक्न सक्छ।

नक्कली एप र वेबसाइटबाट सावधान

बैंक वा वित्तीय संस्थाको मोबाइल एप डाउनलोड गर्दा आधिकारिक एप स्टोर वा सम्बन्धित संस्थाको आधिकारिक वेबसाइट प्रयोग गर्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जाल, एसएमएस वा इमेलमा आएको अपरिचित लिङ्कबाट बैंकिङ सेवा खोल्नु हुँदैन।

‘अहिले नै क्लिक गर्नुहोस्’, ‘खाता बन्द हुँदैछ’, ‘पुरस्कार प्राप्त गर्न विवरण भर्नुहोस्’ जस्ता हतार गराउने सन्देश आएमा झन् सावधान हुनुपर्छ। डिजिटल ठगी गर्नेहरूको एउटा प्रभावकारी हतियार हतार हो। मानिसलाई सोच्ने समय नदिई तत्काल निर्णय गराउन खोजिन्छ। सचेत प्रयोगकर्ताले हतारमा बैंकिङ निर्णय गर्दैन।

अपरिचित व्यक्तिसँग स्क्रिन सेयर नगर्नुहोस्

‘तपाईंको मोबाइलमा समस्या आएको छ, म मिलाइदिन्छु’ भन्दै अपरिचित व्यक्तिले स्क्रिन सेयर गर्न लगाउन सक्छ। स्क्रिन सेयर भइरहेको समयमा मोबाइलमा आउने सूचना, पासवर्ड, ओटीपी वा बैंकिङ कारोबार अर्को व्यक्तिले देख्न सक्छ। त्यसैले अपरिचित व्यक्तिको आग्रहमा स्क्रिन सेयर गर्नु हुँदैन।

विशेषगरी स्क्रिन सेयर गरिरहेकै अवस्थामा बैंकिङ कारोबार गर्नु अत्यन्त जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

सार्वजनिक वाईफाई प्रयोग गर्दा सावधान

क्याफे, होटल, विमानस्थल वा अन्य सार्वजनिक स्थानमा उपलब्ध खुला वाईफाई सुविधाजनक हुन्छ। तर संवेदनशील वित्तीय कारोबारका लागि यस्तो सञ्जाल प्रयोग गर्दा जोखिम हुन सक्छ। सम्भव भएसम्म बैंकिङ कारोबार आफ्नै मोबाइल डेटा वा विश्वासिलो सुरक्षित सञ्जालबाट गर्नु राम्रो हुन्छ। त्यस्तै, मोबाइल र कम्प्युटरमा पासकोड, औंठाछाप वा अनुहार पहिचानजस्ता सुरक्षा सुविधा सक्रिय राख्नुपर्छ।

थप सुरक्षा तह प्रयोग गरौँ

पासवर्डसँगै थप सुरक्षा तह प्रयोग गर्न मिल्ने बैंकिङ सेवा, डिजिटल वालेट, इमेल र अन्य खातामा बहुस्तरीय प्रमाणीकरण सक्रिय राख्नु राम्रो हुन्छ। यसले पासवर्ड अरूको हातमा पुगेको अवस्थामा पनि अनधिकृत पहुँचको जोखिम घटाउन सहयोग गर्छ।

समय–समयमा पासवर्ड परिवर्तन गर्ने, मोबाइलमा अनधिकृत एप डाउनलोड नगर्ने र प्रयोग नगर्ने एप हटाउने बानी पनि सुरक्षित डिजिटल व्यवहारको हिस्सा हो।

डिजिटल बैंकिङका १० सुनौला नियम

१. ओटीपी, पिन र पासवर्ड कसैलाई पनि नदिनुहोस्।
२. बैंकिङ र सामाजिक सञ्जालको पासवर्ड फरक राख्नुहोस्।
३. नाम, जन्ममिति वा मोबाइल नम्बरलाई पासवर्ड नबनाउनुहोस्।
४. अपरिचित लिङ्कमा क्लिक नगर्नुहोस्।
५. बैंक वा वित्तीय संस्थाको आधिकारिक एप मात्र प्रयोग गर्नुहोस्।
६. अपरिचित व्यक्तिसँग मोबाइलको स्क्रिन सेयर नगर्नुहोस्।
७. सार्वजनिक वाईफाईबाट संवेदनशील वित्तीय कारोबार नगर्नुहोस्।
८. क्यूआर भुक्तानीअघि नाम र रकम जाँच गर्नुहोस्।
९. मोबाइलमा पासकोड वा जैविक सुरक्षा सुविधा सक्रिय राख्नुहोस्।
१०. शंकास्पद कारोबार देखिए तत्काल सम्बन्धित बैंक वा वित्तीय संस्थालाई खबर गर्नुहोस्।

ठगी भइहाले के गर्ने?

सावधानी अपनाउँदा अपनाउँदै गल्ती हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा आत्तिनुभन्दा छिटो कदम चाल्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। गल्तीले ओटीपी दिएको, शंकास्पद लिङ्कमा बैंकिङ विवरण भरेको वा खाताबाट अनधिकृत कारोबार भएको थाहा पाएमा तत्काल सम्बन्धित बैंक वा डिजिटल वालेट प्रदायकलाई सम्पर्क गर्नुपर्छ।

आवश्यक परे खाता, कार्ड वा सम्बन्धित डिजिटल सेवा रोक्न अनुरोध गर्नुपर्छ। पासवर्ड परिवर्तन गर्नुपर्छ। अनधिकृत कारोबारसँग सम्बन्धित सन्देश, स्क्रिनसट, कारोबार विवरण वा अन्य प्रमाण सुरक्षित राख्नुपर्छ। त्यसपछि सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्नुपर्छ।

डिजिटल ठगीमा समय निकै महत्वपूर्ण हुन्छ। समस्या थाहा पाउनेबित्तिकै जानकारी गराउँदा जोखिम नियन्त्रण गर्ने सम्भावना बढ्छ।

प्रविधिसँगै व्यवहार पनि स्मार्ट बनाऔँ

डिजिटल बैंकिङले हाम्रो जीवनलाई सहज, छिटो र पहुँचयोग्य बनाएको छ। घरमै बसेर पैसा पठाउन सकिन्छ, बिल तिर्न सकिन्छ र दैनिक कारोबारको हिसाब राख्न सकिन्छ। तर प्रविधिले मात्र पैसा सुरक्षित राख्दैन। सुरक्षित पासवर्ड बनाउने, ओटीपी गोप्य राख्ने, आधिकारिक एप प्रयोग गर्ने, क्यूआर भुक्तानीअघि विवरण जाँच गर्ने, अपरिचित लिङ्कबाट टाढा रहने र शंकास्पद गतिविधि देखिए तत्काल सम्बन्धित संस्थालाई जानकारी गराउने बानी आवश्यक छ।

डिजिटल बैंकिङको सुरक्षा बैंक वा वित्तीय संस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन। प्रयोगकर्ताको एउटा सचेत निर्णयले ठूलो आर्थिक क्षति रोक्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल कारोबार गर्दा एउटा कुरा सधैँ सम्झौँ- पासवर्ड तपाईंको चाबी हो। ओटीपी तपाईंको डिजिटल हस्ताक्षर हो। यी दुवै अरूलाई नदिनुहोस्। स्मार्टफोन प्रयोग गर्नु मात्र पर्याप्त छैन। अब स्मार्ट वित्तीय व्यवहार पनि आवश्यक छ।