धेरै मानिसले बचत गर्न नसक्नुको कारण ‘बचत गर्न त मन छ, तर पैसा नै पुग्दैन’ भन्ने बताउँछन्। महिनाभरि काम गरेर कमाएको पैसा घरखर्च, खानपिन, यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य, ऋणको किस्ता र अन्य आवश्यकतामै सकिन्छ। महिनाको अन्त्यमा हातमा पैसा बाँकी रहँदैन। अनि बचत गर्ने योजना फेरि अर्को महिनाका लागि सर्छ।

तर बचत गर्न धेरै पैसा कमाउनैपर्छ भन्ने छैन। सानो रकमबाट पनि बचत सुरु गर्न सकिन्छ। बचतको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, रकम कति छ भन्ने होइन, त्यसलाई नियमित गर्ने बानी हो।

पहिलो अंकमा हामीले ‘तपाईंको पैसा कहाँ जान्छ?’ भनेर आम्दानी र खर्चको हिसाब राख्ने विषयमा चर्चा गरेका थियौँ। अब दोस्रो अंकमा त्यसपछिको महत्वपूर्ण प्रश्नमा जाऔँ- कमाएको पैसामध्ये बचत कसरी छुट्याउने?

बचत भनेको महिनाको अन्त्यमा बाँकी रहेको पैसा होइन

धेरैको सोच हुन्छ-महिनाभरि सबै खर्च गरेपछि पैसा बाँकी रह्यो भने बचत गर्छु। तर व्यवहारमा प्रायः उल्टो हुन्छ। महिनाको अन्त्यसम्म पैसा बाँकी रहँदैन र बचत गर्ने योजना फेरि अर्को महिनामा पुग्छ। त्यसैले बचत गर्ने तरिका नै बदल्नुपर्छ। बचत भनेको खर्च गरेर बाँकी रहेको पैसा होइन, खर्च गर्नुअघि भविष्यका लागि छुट्याएको पैसा हो।

मानौँ, तपाईंको मासिक आम्दानी ५० हजार रुपैयाँ छ। तपाईंले सुरुवातमा २ हजार रुपैयाँ बचत गर्ने निर्णय गर्नुभयो। आम्दानी आएपछि नै २ हजार रुपैयाँ छुट्याएर बाँकी ४८ हजार रुपैयाँबाट महिनाको खर्च चलाउन सकिन्छ। रकम सानो भए पनि यसले एउटा राम्रो बानी बसाल्छ-आम्दानी आएपछि पहिले केही पैसा भविष्यका लागि छुट्याउने।

थोरैबाट सुरु गर्नुहोस्

बचत सुरु गर्न ठूलो रकम चाहिँदैन। कसैले महिनामा ५०० रुपैयाँबाट सुरु गर्न सक्छ भने कसैले १ हजार, २ हजार वा ५ हजार रुपैयाँबाट। आफ्नो आम्दानी, घरखर्च र ऋणको अवस्था हेरेर आफूलाई सम्भव हुने रकमबाट सुरु गर्नुहोस्।

सुरुवातमा ‘कति पैसा बचत गरेँ?’ भन्दा ‘नियमित बचत गरेँ कि गरिनँ?’ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ। आज ५०० रुपैयाँ बचत गर्ने बानी बस्यो भने भोलि आम्दानी बढ्दा बचतको रकम पनि बढाउन सजिलो हुन्छ। बचतको सुरुवात ठूलो रकमबाट होइन, सानो बानीबाट हुन्छ।

आम्दानी आएलगत्तै बचत छुट्याउनुहोस्

तलब वा आम्दानी आएको दिन नै बचतको रकम छुट्याउने बानी बसाल्नुहोस्। उदाहरणका लागि, मासिक ५० हजार रुपैयाँ आम्दानी हुन्छ र ५ हजार रुपैयाँ बचत गर्ने लक्ष्य छ भने आम्दानी आएको दिन नै ५ हजार रुपैयाँ अलग राख्न सकिन्छ। बाँकी ४५ हजार रुपैयाँबाट आफ्नो खर्च व्यवस्थापन गर्ने।

यसलाई सरल भाषामा ‘पहिले आफूलाई तिर्ने’ भन्न सकिन्छ। अर्थात् आम्दानी आएपछि भविष्यका लागि केही रकम पहिले नै छुट्याउने। तर यसको अर्थ आवश्यक खर्च नपुग्ने गरी ठूलो रकम बचत गर्नुपर्छ भन्ने होइन। बचत आफ्नो वास्तविक आर्थिक अवस्थाअनुसार हुनुपर्छ।

पैसा कहाँ खर्च भइरहेको छ, एकपटक हेर्नुहोस्

बचत गर्न नसक्नुको कारण सधैँ ठूलो खर्च मात्र हुँदैन। दिनहुँ हुने साना–साना खर्च पनि जोडिँदा ठूलो रकम बन्न सक्छन्। बाहिरको चिया–कफी, अनावश्यक खानपिन, अनियोजित अनलाइन किनमेल, प्रयोग नै नगर्ने सदस्यता शुल्क वा अन्य साना खर्चलाई एकपटक लेखेर हेर्नुहोस्।

दिनमा औसत २०० रुपैयाँ अनावश्यक खर्च भयो भने ३० दिनमा करिब ६ हजार रुपैयाँ पुग्छ। वर्षभरिमा यही रकम ७२ हजार रुपैयाँ हुन्छ। यसको अर्थ चिया–कफी खानै हुँदैन वा आफूलाई मन पर्ने कुरा किन्नै हुँदैन भन्ने होइन। मुख्य कुरा आवश्यक र अनावश्यक खर्च छुट्याउनु हो। कुन खर्च आवश्यक छ र कुन खर्च बानी वा आवेगका कारण भइरहेको छ भन्ने थाहा पाएपछि बचतका लागि केही पैसा निकाल्न सजिलो हुन्छ।

बचतको एउटा लक्ष्य बनाउनुहोस्

‘बचत गर्नुपर्छ’ भनेर मात्र पुग्दैन। किन बचत गर्ने? भन्ने कुरा पनि स्पष्ट हुनुपर्छ। कसैले आपत्कालीन अवस्थाका लागि बचत गर्न सक्छ। कसैले छोराछोरीको शिक्षा, घर, व्यवसाय, घुमफिर वा भविष्यको ठूलो खर्चका लागि पैसा जम्मा गर्न सक्छ। लक्ष्य स्पष्ट भयो भने बचत गर्न सजिलो हुन्छ।

मानौँ, तपाईंले ६ महिनापछि ३० हजार रुपैयाँ जम्मा गर्ने लक्ष्य राख्नुभयो। अब हरेक महिना करिब ५ हजार रुपैयाँ छुट्याउनुपर्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ। सानो लक्ष्यबाट सुरु गर्नुहोस्। एउटा लक्ष्य पूरा भएपछि अर्को लक्ष्य बनाउनुहोस्।

बचतको पैसा अलग राख्नुहोस्

बचत गर्ने निर्णय गरेर मात्र पुग्दैन। बचत गरेको पैसा दैनिक खर्चमा फेरि प्रयोग नहोस् भन्ने व्यवस्था पनि गर्नुपर्छ। सम्भव भएमा नियमित खर्च हुने पैसाबाट बचतको रकम अलग राख्नुहोस्। छुट्टै बचत खाता वा आफ्नो अवस्थाअनुसार सुरक्षित माध्यम प्रयोग गर्न सकिन्छ। आँखाअगाडि उपलब्ध पैसा खर्च हुने सम्भावना बढी हुन्छ। त्यसैले बचतको पैसा र खर्च गर्ने पैसा अलग राख्नु उपयोगी हुन्छ।

कम आम्दानी हुँदा के गर्ने?

‘आम्दानी नै कम छ, बचत कसरी गर्ने?’ धेरैको प्रश्न यही हुन्छ। मासिक आम्दानी ३० हजार रुपैयाँ छ भने १० हजार रुपैयाँ बचत गर्न सम्भव नहुन सक्छ। तर ५०० रुपैयाँ वा १ हजार रुपैयाँबाट सुरु गर्न सकिन्छ कि भनेर हेर्न सकिन्छ। सबैभन्दा पहिले आवश्यक खर्च छुट्याउनुहोस्। खाना, आवास, स्वास्थ्य, शिक्षा, यातायात र ऋणको अनिवार्य किस्ताजस्ता खर्च धान्नै नसक्ने गरी बचतको लक्ष्य राख्नु हुँदैन।

यदि अहिले बचत गर्ने ठाउँ नै छैन भने पनि निराश हुनुपर्दैन। खर्च कहाँ घटाउन सकिन्छ, आम्दानी कसरी बढाउन सकिन्छ र भविष्यमा बचत गर्न सक्ने अवस्था कसरी बनाउने भन्नेमा ध्यान दिन सकिन्छ। बचत आफ्नो क्षमताअनुसार हुनुपर्छ, देखासिकीका आधारमा होइन।

ऋण छ भने बचत कसरी गर्ने?

ऋण र बचतलाई पनि सँगसँगै हेर्नुपर्छ। विशेषगरी धेरै ब्याज लाग्ने ऋण छ भने त्यसको ब्याजले भविष्यको आम्दानीमा दबाब पार्न सक्छ। त्यसैले केही आपत्कालीन रकम सुरक्षित राख्दै ऋणको भार घटाउने योजना बनाउन सकिन्छ। तर, ऋण तिर्नकै लागि आफूलाई आवश्यक पर्ने सबै पैसा खाली गर्नु पनि ठीक हुँदैन। त्यसैले आफ्नो आम्दानी, आवश्यक खर्च, ऋणको ब्याजदर र मासिक किस्ता हेरेर बचत र ऋण व्यवस्थापनको सन्तुलित योजना बनाउनुहोस्।

आपत्कालीन अवस्थाका लागि छुट्टै पैसा राख्नुहोस्

अचानक बिरामी पर्न सकिन्छ। जागिर गुम्न सक्छ। व्यवसायमा समस्या आउन सक्छ। परिवारमा आकस्मिक खर्च आइपर्न सक्छ। यस्तो बेला छुट्टै पैसा छ भने तुरुन्तै ऋण लिनुपर्ने दबाब कम हुन सक्छ।

सुरुवातमा आफ्नो एक महिनाको आवश्यक खर्च बराबर रकम जम्मा गर्ने लक्ष्य राख्न सकिन्छ। त्यसपछि आफ्नो अवस्था र जिम्मेवारीअनुसार विस्तारै रकम बढाउँदै लैजान सकिन्छ। यो पैसा घुमघाम, अनावश्यक किनमेल वा नियमित खर्चमा प्रयोग नगरी वास्तविक आपत्कालीन अवस्थाका लागि सुरक्षित राख्नु राम्रो हुन्छ।

बचतपछि लगानीतर्फ कसरी जाने?

बचत र लगानी एउटै कुरा होइन। बचतले भविष्यका आवश्यकता पूरा गर्न पैसा सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छ भने लगानीले पैसा बढाउने सम्भावना खोज्छ। तर लगानीमा जोखिम पनि हुन्छ।

त्यसैले आफ्नो नियमित खर्च व्यवस्थापन गर्न नसकिरहेको अवस्थामा वा आपत्कालीन आवश्यकताका लागि पैसा नै नभएको अवस्थामा हतारमा जोखिमपूर्ण लगानी गर्नुभन्दा पहिले आधार बलियो बनाउनु उपयोगी हुन्छ।

आफ्नो आर्थिक अवस्था, लक्ष्य, समय र जोखिम सहने क्षमताअनुसार लगानीका विकल्पबारे अध्ययन गर्न सकिन्छ। कुनै पनि लगानीमा पैसा राख्नुअघि त्यसको जोखिम, सम्भावित प्रतिफल र लाग्ने शुल्कबारे बुझ्नुहोस्।

एउटा उदाहरण : आम्दानी नबढाई बचत कसरी बढाउन सकिन्छ?

मानौँ, रमेशको मासिक आम्दानी ४० हजार रुपैयाँ छ। उनको आवश्यक घरखर्च ३० हजार रुपैयाँ हुन्छ। बाँकी १० हजार रुपैयाँमध्ये करिब ५ हजार रुपैयाँ अनियोजित खानपिन, किनमेल र अन्य साना खर्चमा जान्छ। त्यसैले महिनाको अन्त्यमा ५ हजार रुपैयाँ मात्र बाँकी रहन्छ। रमेशले आफ्नो खर्चको समीक्षा गरे। उनले अनावश्यक खर्चमध्ये ३ हजार रुपैयाँ घटाउन सके।

अब उनको मासिक हिसाब यस्तो भयो:

रमेशको आम्दानी बढेको छैन। उनले केवल आफ्नो खर्च गर्ने तरिका परिवर्तन गरेका हुन्। यसबाट सिक्ने कुरा हो-बचतको सुरुवात आम्दानी बढेपछि मात्र हुँदैन। कमाएको पैसाको प्राथमिकता परिवर्तन गरेपछि पनि बचत बढाउन सकिन्छ।

बचत गर्दा यी गल्ती नगर्नुहोस्

बचत गर्नकै लागि अत्यावश्यक खाना, स्वास्थ्य, शिक्षा वा अन्य आधारभूत आवश्यकतामा अत्यधिक कटौती गर्नु हुँदैन। अरूले कुनै लगानीबाट धेरै कमाएको देखेर आफूले पनि नबुझी त्यही क्षेत्रमा पैसा हाल्नु हुँदैन। बचत गर्न ऋण लिएर फेरि ब्याज तिर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्नु पनि उचित हुँदैन।

त्यस्तै, बचतको पैसा कहाँ राख्ने भन्नेमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। सुरक्षित, सहज रूपमा प्रयोग गर्न सकिने र आफ्नो उद्देश्यअनुसार उपयुक्त माध्यम रोज्नु आवश्यक हुन्छ।

आजैदेखि सुरु गर्ने ३० दिनको बचत अभ्यास

बचतको बानी बसाल्न ठूलो योजना आवश्यक पर्दैन। आजैबाट एउटा सानो अभ्यास सुरु गर्न सकिन्छ।

पहिलो, ३० दिनसम्म आफ्नो हरेक खर्च लेख्नुहोस्।

दोस्रो, महिनामा दोहोरिने अनावश्यक खर्च पहिचान गर्नुहोस्।

तेस्रो, आम्दानी प्राप्त हुने दिन आफूले सक्ने रकम छुट्याउनुहोस्।

चौथो, छुट्याएको रकमलाई दैनिक खर्चमा प्रयोग नगर्नुहोस्।

पाँचौँ, ३० दिनपछि आफूले कति बचत गर्न सकेँ र कहाँबाट थप बचत गर्न सकिन्छ भनेर समीक्षा गर्नुहोस्।

यो अभ्यासले पैसा जम्मा गर्न मात्र होइन, आफ्नो पैसाको व्यवहार बुझ्न पनि मद्दत गर्छ।

पैसाको पाठ

बचत ठूलो रकमबाट सुरु हुँदैन। यो एउटा सानो निर्णयबाट सुरु हुन्छ, ‘आजदेखि म आफ्नो आम्दानीको केही हिस्सा भविष्यका लागि छुट्याउँछु।’

बचतको उद्देश्य केवल बैंक खातामा पैसा जम्मा गर्नु होइन। आर्थिक संकट पर्दा तुरुन्तै अरूको भर पर्न नपरोस्, भविष्यका योजनाका लागि पैसा होस् र आफ्नो आर्थिक निर्णय आफैँ गर्न सकियोस् भन्ने पनि यसको उद्देश्य हो।

कमाइ जति भए पनि, आफ्नो आवश्यक खर्च र आर्थिक अवस्थाअनुसार बचत गर्ने बानी बसाल्न सकिन्छ। आर्थिक रूपमा बलियो बन्ने यात्रा धेरै पैसा कमाउने दिनदेखि होइन, कमाएको पैसामध्ये केही रकम भविष्यका लागि छुट्याउने दिनदेखि सुरु हुन्छ।

(बिजनेस न्यूज नेपालको वित्तीय साक्षरता श्रृंखला पैसाको पाठशालाको अर्को अंकमा, बजेट कसरी बनाउने? महिनाको आम्दानीलाई सही ठाउँमा बाँड्ने सरल तरिकाबारे छलफल गर्नेछौं।) 

अस्वीकरण: यो सामग्री सामान्य वित्तीय साक्षरताका लागि तयार गरिएको हो। व्यक्तिगत आर्थिक निर्णय गर्दा आफ्नो आम्दानी, खर्च, ऋण, जोखिम वहन क्षमता र वित्तीय अवस्थालाई ध्यानमा राखी सम्बन्धित आधिकारिक स्रोत तथा योग्य वित्तीय विज्ञको सुझाव लिनु उपयुक्त हुन्छ।