आजका तथ्यांकले नेपालको अर्थतन्त्रमा एकैपटक देखिएका दुई फरक तस्बिर देखाउँछन्। बैंकिङ प्रणालीमा तरलता पर्याप्त छ, तर कर्जाको माग र लगानीको गति अपेक्षाकृत कमजोर छ। सेयर बजारमा पनि नीतिगत सहजीकरणका बाबजुद लगानीकर्ताको मनोबलमा सुधार देखिन सकेको छैन।

अर्कोतर्फ, बाढी–पहिरोले विद्युत्, सडक, पुल र पर्यटनजस्ता उत्पादनशील पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। पुनर्निर्माणका लागि ७ खर्बभन्दा बढी स्रोत आवश्यक पर्ने प्रारम्भिक अनुमानले आगामी दिनमा सरकारको वित्तीय व्यवस्थापनमाथि ठूलो दबाब सिर्जना गर्नेछ।

यसबीच विदेश अध्ययन तथा भ्रमणमा एक वर्षमै २ खर्बभन्दा बढी रुपैयाँ बाहिरिएको तथ्यले नेपालको अर्थतन्त्रमा रेमिट्यान्सबाट आउने विदेशी मुद्रा र शिक्षा तथा सेवामार्फत बाहिरिने विदेशी मुद्राबीचको सम्बन्धलाई पनि थप गम्भीर रूपमा हेर्नुपर्ने देखाएको छ।

नेपालको अर्थतन्त्रमा सोमबार प्राकृतिक विपद्को असरदेखि सेयर बजार, बैंकिङ प्रणालीको तरलता, व्यवसायको लागत र विदेशी मुद्रा बाहिरिने क्रमसम्मका विषय चर्चामा रहे। बाढी–पहिरोका कारण विद्युत् उत्पादन र पूर्वाधारमा परेको क्षति अझै ठूलो चुनौतीका रूपमा देखिएको छ भने सरकारले पुनर्निर्माणका लागि ठूलो स्रोत जुटाउनुपर्ने अवस्था छ।  यसैबीच, नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंकिङ प्रणालीमा रहेको अधिक तरलता व्यवस्थापन गर्न ३० अर्ब रुपैयाँ निक्षेप संकलन गर्ने भएको छ। सेयर बजार भने १६ अंकभन्दा बढीले घटेको छ।

बीएनएन बुलेटिनमा आज दिनभरका मुख्य मुख्य खबरहरु :

बाढी–पहिरोले करिब १ हजार मेगावाट विद्युत् उत्पादन प्रभावित

यस वर्षको बाढी तथा पहिरोका कारण राष्ट्रिय विद्युत् प्रणालीमा करिब १ हजार मेगावाट विद्युत् उत्पादन अवरुद्ध भएको ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्री विराजभक्त श्रेष्ठले बताएका छन्।

प्रसारण, वितरण र उत्पादन संरचनामा क्षति पुग्दा विद्युत् उत्पादन भएर पनि प्रणालीमा प्रवाह गर्न समस्या देखिएको छ। पछिल्लो वर्षाका कारण कालीगण्डकी करिडोरको प्रसारण लाइनमा क्षति पुग्दा मात्रै करिब ३७० मेगावाट क्षमताका १३ आयोजना प्रभावित भएको मन्त्री श्रेष्ठले जानकारी दिएका छन्।

ऊर्जा मन्त्रालयका अनुसार बाढीबाट प्रभावित विद्युत् आयोजनाको उद्धार, समन्वय तथा पुनःस्थापनाका काम अघि बढाइएको छ। यसले नेपालको जलविद्युत् विकासमा उत्पादन क्षमता बढाउनुका साथै प्रसारण पूर्वाधारलाई पनि विपद्–प्रतिरोधी बनाउनुपर्ने आवश्यकता थप स्पष्ट गरेको छ।

पुनर्निर्माणमा ७ खर्ब २३ अर्बभन्दा बढी लाग्ने अनुमान

भोटेकोशी बाढीबाट क्षतिग्रस्त संरचनाको पुनर्निर्माण तथा पुनःस्थापनाका लागि सरकारले ७ खर्ब २३ अर्ब ३१ करोड रुपैयाँ आवश्यक पर्ने प्रारम्भिक अनुमान गरेको छ।

Rapid Damage and Needs Assessment (RDNA) अनुसार कुल आवश्यक रकममध्ये ४ खर्ब ७३ अर्ब ५७ करोड रुपैयाँ पूर्वाधार क्षेत्रमा आवश्यक पर्ने देखिएको छ। ऊर्जा तथा ग्रिड प्रणाली पुनःस्थापनामा मात्रै ३ खर्ब ९० अर्ब ६२ करोड रुपैयाँ लाग्ने अनुमान छ।

बाढीबाट जलविद्युत् आयोजनासहित सडक, पुल, घर, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, खानेपानी र व्यवसायिक संरचनामा क्षति पुगेको छ। दीर्घकालीन पुनर्निर्माणका लागि ७ खर्ब १४ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँ आवश्यक पर्ने प्रारम्भिक आकलन छ। ठूलो पुनर्निर्माण आवश्यकताले आगामी दिनमा सरकारको बजेट व्यवस्थापन, वैदेशिक सहायता तथा सहुलियतपूर्ण ऋण परिचालन र निजी क्षेत्रको पुनःस्थापना प्रमुख विषय बन्ने देखिन्छ।

सेयर बजार १६ अंकभन्दा बढी घट्यो

साताको पहिलो कारोबार दिन सोमबार नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) परिसूचक १६.४७ अंकले घटेर २६१३.३३ विन्दुमा बन्द भएको छ। आज कुल ५ अर्ब ३८ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको कारोबार भएको छ। १ करोड ३१ लाखभन्दा बढी कित्ता सेयर कारोबार हुँदा ४९ कम्पनीको मूल्य बढेको, २२४ कम्पनीको मूल्य घटेको र ६ कम्पनीको मूल्य स्थिर रहेको छ। कारोबार रकमका आधारमा हिमालयन डिस्टिलरी अगाडि रह्यो भने शिवम् सिमेन्ट पनि उच्च कारोबार हुने कम्पनीमा परेको छ।

सरकार तथा नियामक निकायले सेयर बजार सुधारका लागि विभिन्न नीतिगत कदम अघि सारे पनि बजारमा त्यसको प्रभाव तत्काल बलियो रूपमा देखिन सकेको छैन। पछिल्लो समय बजारमा तरलता, ब्याजदर र नीतिगत सहजीकरण अनुकूल भए पनि लगानीकर्ताको मनोबल कमजोर रहेको विश्लेषण सार्वजनिक भइरहेका छन्।

बैंकिङ प्रणालीबाट ३० अर्ब रुपैयाँ तरलता तान्दै राष्ट्र बैंक

नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंकिङ प्रणालीमा रहेको अधिक तरलता व्यवस्थापन गर्न ३० अर्ब रुपैयाँको एकमहिने निक्षेप संकलन गर्ने भएको छ। राष्ट्र बैंकको मौद्रिक व्यवस्थापन विभागले असोज १२ गतेका लागि निक्षेप संकलनसम्बन्धी बोलकबोल आह्वान गरेको हो। यसमा इजाजतप्राप्त ‘क’, ‘ख’ र ‘ग’ वर्गका बैंक तथा वित्तीय संस्थाले सहभागी हुन सक्नेछन्। राष्ट्र बैंकको पछिल्लो सूचनाअनुसार न्यूनतम १० करोड रुपैयाँदेखि बोलकबोल गर्न सकिनेछ।

बैंकिङ प्रणालीमा कर्जाको माग अपेक्षाकृत कमजोर हुँदा अधिक तरलता व्यवस्थापन गर्न राष्ट्र बैंकले पटक–पटक निक्षेप संकलनलगायत मौद्रिक उपकरण प्रयोग गर्दै आएको छ। यसले अहिले नेपालको बैंकिङ प्रणालीमा तरलताको अभावभन्दा अधिक तरलता व्यवस्थापन प्रमुख चुनौती बनेको संकेत गर्छ।

विद्युत्को भ्याट हटाउन निजी क्षेत्रको माग

नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ (FNCCI) ले विद्युत् खपतमा लगाइएको मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT) हटाउन सरकारसँग माग गरेको छ। चालु आर्थिक वर्षदेखि ५० युनिटभन्दा बढी घरेलु विद्युत् खपतमा ५ प्रतिशत तथा औद्योगिक र व्यावसायिक उपभोक्ताका लागि १३ प्रतिशत भ्याटको व्यवस्था गरिएको छ।

महासंघले विद्युत् उद्योग, व्यापार तथा पर्यटन क्षेत्रको आधारभूत उत्पादन इनपुट भएकाले विद्युत्मा कर थपिँदा उत्पादन लागत, सञ्चालन खर्च र कार्यशील पुँजीमा दबाब पर्ने बताएको छ। विशेषगरी ऊर्जा–सघन उद्योग, साना तथा मझौला व्यवसाय र पर्यटन क्षेत्रका व्यवसायमा यसको प्रभाव बढी पर्ने महासंघको भनाइ छ। यो विषयमा अब सरकारका लागि राजस्व संकलन र उत्पादन लागतबीच सन्तुलन कायम गर्ने चुनौती देखिएको छ।

विदेश अध्ययन र भ्रमणमा एक वर्षमा २ खर्ब ९ अर्ब रुपैयाँ बाहिरियो

नेपालीले आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा विदेश अध्ययन र भ्रमणमा मात्रै २ खर्ब ९ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी खर्च गरेका छन्। अर्थ मन्त्रालयको प्रतिवेदनअनुसार विदेश अध्ययनका लागि १ खर्ब ४१ अर्ब रुपैयाँ र विदेश भ्रमणमा ६७ अर्ब १८ करोड रुपैयाँ खर्च भएको छ।

यस अवधिमा विदेशी पर्यटकबाट नेपालले ९० अर्ब ५ करोड रुपैयाँ आम्दानी गरेको थियो। उता, सोही वर्ष रेमिट्यान्स आप्रवाह ३७.१ प्रतिशतले बढेर २३ खर्ब ६३ अर्ब रुपैयाँ पुगेको थियो।  विदेश अध्ययन र भ्रमणमा बढिरहेको खर्चले नेपालीको आय तथा उपभोग क्षमता बढेको संकेत गरे पनि यसले विदेशी मुद्रा बाहिरिने दबाब, स्वदेशी शिक्षा क्षेत्रको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता र घरेलु पुँजी परिचालनबारे प्रश्न पनि उठाएको छ।

पर्यटनमा बाढीको असर, पूर्वाधार सुधारमा जोड

भोटेकोशी बाढीपछि नेपालको पर्यटन क्षेत्र पनि प्रभावित भएको छ। बाढी र पहिरोले पर्यटकीय गन्तव्यसँग जोडिएका सडक, पुल, होटल तथा अन्य पूर्वाधारमा असर पुर्‍याउँदा पर्यटक आवागमनमा समेत दबाब परेको छ। पर्यटन क्षेत्रलाई प्राकृतिक विपद् र अन्य आकस्मिक संकटबाट जोगाउन विपद्–प्रतिरोधी पूर्वाधार, वैकल्पिक मार्ग र आपत्कालीन उद्धार प्रणाली बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ। नेपालको पर्यटन क्षेत्र अर्थतन्त्र र रोजगारीसँग प्रत्यक्ष जोडिएकाले कुनै एक गन्तव्यमा आएको संकटको प्रभाव देशभर फैलिन नदिने गरी पर्यटनको विविधीकरण र पूर्वाधार विकास आवश्यक देखिन्छ।

सुन ५ हजार रुपैयाँले घट्यो

नेपाली बजारमा सोमबार सुनको मूल्य प्रतितोला ५ हजार रुपैयाँले घटेर २ लाख ९४ हजार ३ सय रुपैयाँ कायम भएको छ। आइतबार प्रतितोला २ लाख ९९ हजार ३ सय रुपैयाँमा कारोबार भएको सुन सोमबार घटेको हो। चाँदीको मूल्य पनि प्रतितोला १४५ रुपैयाँले घटेर ४ हजार ५१० रुपैयाँ कायम भएको छ।