संयुक्त राष्ट्रसंघ (यूएन) का महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले ८१औँ महासभाको उच्चस्तरीय बहसलाई सम्बोधन गर्दै विश्वले सामना गरिरहेको जलवायु संकट, बढ्दो असमानता र शक्ति सन्तुलनको परिवर्तनबारे गम्भीर चेतावनी दिएका छन्।

आफ्नो कार्यकालको अन्तिम महासभा सम्बोधनका रूपमा प्रस्तुत मन्तव्यमा गुटेरेसले जलवायु संकटलाई आधुनिक समयको सबैभन्दा गम्भीर अन्तरपुस्ता शक्ति असन्तुलनमध्ये एकका रूपमा व्याख्या गरे। उनका अनुसार अहिलेको पुस्ताले भविष्यका पुस्ताको स्रोत र अवसर उपभोग गरिरहेको छ भने जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो असर भने त्यसमा सबैभन्दा कम योगदान गर्ने समुदायले भोगिरहेका छन्।

गुटेरेसले तीन वर्षअघि नेपालको हिमाली क्षेत्रको भ्रमणलाई आफ्नो सम्बोधनमा विशेष रूपमा स्मरण गरे। उनले नेपाल भ्रमणका क्रममा तीव्र गतिमा पग्लिरहेका हिमनदीबारे विश्वलाई दिएको चेतावनी अहिले अझ गम्भीर रूपमा पुष्टि भइरहेको बताए।

नेपाल भ्रमणका क्रममा आफूले विश्वको छाना (रोफटप अफ द वल्र्ड) नै भत्किँदै गएको चेतावनी दिएको स्मरण गर्दै उनले जलवायु परिवर्तनका असरहरू आफूहरूले अनुमान गरेभन्दा छिटो, गम्भीर र व्यापक रूपमा देखिन थालेको बताए।

गुटेरेसले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिलाई १.५ डिग्री सेल्सियसमा सीमित गर्ने लक्ष्य नाघ्ने अवस्था लगभग निश्चित भइसकेको उल्लेख गरे। तर त्यसको अर्थ जलवायु लक्ष्य त्याग्नु नभई १.५ डिग्रीभन्दा माथिको अवधि सकेसम्म छोटो र तापक्रम वृद्धि सकेसम्म न्यून राख्न तत्काल उत्सर्जन कटौती आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ।

गुटेरेसले जलवायु संकटसँगै जीवाश्म इन्धनबाट हुने नाफा र विकासोन्मुख मुलुकका लागि उपलब्ध जलवायु अनुकूलन वित्तबीचको ठूलो अन्तरलाई पनि उठाए।

रुस–युक्रेन युद्धपछि ठूला तेल कम्पनीहरूले ठूलो नाफा कमाइरहेको तर विकासोन्मुख देशहरूका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सार्वजनिक अनुकूलन वित्त पछिल्लो रिपोर्टिङ वर्षमा करिब ३४ अर्ब अमेरिकी डलरमा सीमित रहेको उनले बताए।

गुटेरेसले जीवाश्म इन्धन उद्योगको विगतको व्यवहारलाई ‘बिग टोबाको’ अर्थात् सुर्ती उद्योगसँग तुलना गर्दै जलवायु संकटमा सरकारहरूले निर्णायक कदम चाल्नुपर्ने बताए।

'सबैभन्दा बढी प्रदूषण गर्ने र सबैभन्दा बढी नाफा कमाउनेहरूले आफूले पुर्‍याएको क्षति मर्मत गर्न अझ धेरै गर्नुपर्छ,' भन्दै उनले स्पष्ट सन्देश दिए—'प्रदूषकले क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्छ।'

गम्भीर चेतावनीसँगै गुटेरेसले विश्व ऊर्जा प्रणालीमा भइरहेको परिवर्तनलाई आशाको आधारका रूपमा प्रस्तुत गरे। उनका अनुसार स्वच्छ ऊर्जाको विस्तार अहिलेको समयको सबैभन्दा महत्वपूर्ण शक्ति परिवर्तनमध्ये एक हो।

उनले सौर्य र वायु ऊर्जाको विस्तारलाई ऊर्जा सुरक्षासँग जोड्दै नवीकरणीय ऊर्जा नयाँ विद्युत् उत्पादनका लागि प्रतिस्पर्धी र व्यावहारिक विकल्प बन्दै गएको बताए। साथै सरकारहरूलाई वन विनाश रोक्न, विद्युत् ग्रिड र ऊर्जा भण्डारणमा लगानी बढाउन तथा मिथेन उत्सर्जन घटाउन आग्रह गरे।

गुटेरेसले जलवायु परिवर्तनबाट बढी प्रभावित विकासोन्मुख देशलाई आवश्यक पर्ने अनुकूलन वित्त बढाउन विकसित देशहरूलाई आग्रह गरेका छन्।

उनले विकसित देशहरूले अनुकूलन वित्त तीन गुणासम्म बढाउन र ‘हानि तथा क्षति कोष’ (Loss and Damage Fund) लाई आवश्यक स्तरमा प्रभावकारी बनाउनुपर्ने बताए। जलवायु संकटलाई केवल उत्सर्जन घटाउने विषयका रूपमा नभई वित्त, न्याय र विकाससँग जोडिएको विषयका रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ।

स्वच्छ ऊर्जा प्रविधिका लागि आवश्यक महत्वपूर्ण खनिज (Critical Minerals) को बढ्दो मागतर्फ पनि गुटेरेसले ध्यानाकर्षण गराए।

हरित प्रविधिको विस्तारका नाममा विगतमा भएका स्रोतसाधनको शोषण दोहोरिन नहुने भन्दै उनले खनिज उत्पादन गर्ने देश र प्रभावित समुदायले आफ्ना प्राकृतिक स्रोतबाट सिर्जना हुने आर्थिक मूल्यको ठूलो हिस्सा प्राप्त गर्नुपर्ने बताए। उनको सन्देश स्पष्ट थियो- 'अब थप लुटपाट बन्द हुनुपर्छ। अब थप शोषण हुनुहुँदैन।'

८१औँ महासभाको सम्बोधनमा गुटेरेसले जलवायु संकटसँगै कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) बाट सिर्जित शक्ति असन्तुलनलाई पनि विश्वको प्रमुख चुनौतीका रूपमा प्रस्तुत गरे।

उनका अनुसार अहिले शक्ति भूगोल र उद्योगबाट मात्र नभई डेटा, कम्प्युटिङ क्षमता र एल्गोरिदममा केन्द्रित हुँदै गएको छ। यस्तो शक्ति तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेकाले त्यसलाई मानव नियन्त्रण, जवाफदेहिता र अन्तर्राष्ट्रिय नियमको दायरामा ल्याउनुपर्ने उनको जोड थियो।

गुटेरेसको अन्तिम महासभा सम्बोधनमा समग्र सन्देश भने विश्वका प्रमुख संकटहरू अलग–अलग नभई शक्ति, असमानता, जलवायु र प्रविधिसँग जोडिएको साझा चुनौतीका रूपमा हेर्नुपर्नेमा केन्द्रित थियो। उनले अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य कमजोर पार्नेभन्दा नियममा आधारित सहकार्य र जवाफदेहितालाई बलियो बनाउनुपर्ने आह्वान गरेका छन्।