आजको आर्थिक परिदृश्यमा सेयर बजारको लगातार दोस्रो दिनको गिरावट, चीनसँगका तीनवटै प्रमुख नाका अवरुद्ध हुनु, विद्युत् मागमा भएको वृद्धि, सुनचाँदीको मूल्यमा आएको गिरावट र वैदेशिक व्यापारमा देखिएको तीव्र विस्तार मुख्य विषय बनेका छन्। यससँगै नेपाल एसियाली पूर्वाधार लगानी बैंक (AIIB) को उपाध्यक्षमा चयन हुनु पूर्वाधार वित्त र अन्तर्राष्ट्रिय लगानीका दृष्टिले महत्वपूर्ण घटनाका रूपमा आएको छ।

आज सार्वजनिक भएका आर्थिक तथ्यांकले नेपाली अर्थतन्त्रको मिश्रित तस्बिर देखाएका छन्। एकातर्फ आयातसँगै निर्यात पनि बढेको छ, राजस्व संकलनमा वृद्धि भएको छ र बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त लगानीयोग्य रकम छ। अर्कोतर्फ व्यापार घाटा ठूलो छ, निजी क्षेत्रको कर्जा माग अपेक्षाकृत कमजोर छ र बाढीपहिरोका कारण सडक, सीमा नाका तथा विद्युत् पूर्वाधारमा परेको क्षतिले आपूर्ति प्रणालीमाथि जोखिम बढाएको छ।

दशैं नजिकिँदै गर्दा चीनतर्फका प्रमुख नाकामा देखिएको अवरोध र सडकको अवस्थाले बजारमा वस्तुको आपूर्ति, आयात लागत र मूल्यमा असर पार्न सक्छ। त्यसमाथि विद्युत्को माग निरन्तर बढिरहेको अवस्थामा प्रसारण तथा वितरण पूर्वाधारको क्षमता पनि चुनौतीका रूपमा देखिएको छ। यसले अर्थतन्त्रमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न खडा गरेको छ- बैंकिङ प्रणालीमा लगानीयोग्य रकम पर्याप्त हुँदाहुँदै निजी क्षेत्रको कर्जा माग र लगानी किन अपेक्षाकृत सुस्त छ? र बाढीपहिरोपछि आपूर्ति प्रणालीमा देखिएको जोखिमले दशैंअघिको बजारलाई कति प्रभावित गर्छ?

आजका मुख्य आर्थिक समाचार

१. चीनसँगका तीनवटै प्रमुख नाका अवरुद्ध, दशैंअघि आपूर्ति जोखिम
बाढी, पहिरो र सडक संरचनामा भएको क्षतिका कारण चीनसँग जोडिएका नेपालका तीनवटै प्रमुख स्थलमार्ग-रसुवागढी–केरुङ, तातोपानी र कोरला नाका-प्रभावित भएका छन्।

कोरला नाकामा मात्रै २०० भन्दा बढी कन्टेनर रोकिएका छन्। रसुवागढी–केरुङ नाका अगस्ट २६ को बाढीदेखि बन्द छ भने तातोपानी नाका पनि लामो समयदेखि प्रभावित छ। नेपालको चीनसँगको व्यापार ठूलो मात्रामा आयातमा निर्भर छ। गत आर्थिक वर्ष नेपालले चीनबाट करिब ४ खर्ब २५ अर्ब रुपैयाँ बराबरको वस्तु आयात गरेको थियो भने चीनतर्फको निर्यात करिब १ अर्ब ८९ करोड रुपैयाँमा सीमित थियो।

दशैंअघि नाका र सडक पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउन नसके सवारीसाधन, मोबाइल, विद्युतीय सामग्री, कम्प्युटरलगायत आयातित वस्तुको आपूर्तिमा असर पर्न सक्ने देखिन्छ।

२. दुई महिनामै ४ खर्बको आयात, व्यापार घाटा सवा ३ खर्ब
चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो दुई महिनामा नेपालले ४ खर्ब १ अर्ब ५१ करोड रुपैयाँ बराबरको वस्तु आयात गरेको छ। यो अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिको तुलनामा ३१.५८ प्रतिशत बढी हो।

यस अवधिमा निर्यात पनि ६१.८६ प्रतिशतले बढेर ७६ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। तर आयातको आकार निकै ठूलो भएकाले व्यापार घाटा ३ खर्ब २४ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। पहिलो दुई महिनामा नेपालको कुल वैदेशिक व्यापार ४ खर्ब ७८ अर्ब १० करोड रुपैयाँ पुगेको छ। कुल व्यापारमा निर्यातको हिस्सा १६.०२ प्रतिशत हुँदा आयातको हिस्सा अझै ८३.९८ प्रतिशत छ।

निर्यात वृद्धिको दर उत्साहजनक देखिए पनि आयातको तुलनामा निर्यातको आकार अझै निकै सानो रहेकाले नेपालको बाह्य व्यापारमा संरचनागत असन्तुलन कायमै छ।

३. नेप्से लगातार दोस्रो दिन घट्यो, कारोबार पनि खुम्चियो
नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) परिसूचक मंगलबार ९.६२ अंकले घटेर २,६०३.७१ अंकमा बन्द भएको छ। सोमबार पनि नेप्से १६.४७ अंकले घटेको थियो। मंगलबार बजारमा ४ अर्ब ६५ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार भयो। यो अघिल्लो दिनको ५ अर्ब ३८ करोड रुपैयाँभन्दा कम हो।

कुल २७८ कम्पनीमध्ये १९९ कम्पनीको सेयर मूल्य घटेको छ भने ६९ कम्पनीको मूल्य बढेको छ। १० कम्पनीको सेयर मूल्य स्थिर रह्यो। लगातार दुई दिन परिसूचकसँगै कारोबार रकम पनि घट्नुले पछिल्लो वृद्धिपछि बजारमा खरिद गतिविधि केही कमजोर भएको देखाउँछ।

४. काठमाडौंमा विद्युत् माग ६०० मेगावाट नाघ्यो
काठमाडौं उपत्यकामा विद्युत्को माग ६०० मेगावाट नाघेको छ। हालको प्रसारण तथा वितरण पूर्वाधारले करिब ७०० मेगावाटसम्मको माग धान्न सक्ने अवस्था रहेको बताइएको छ। इन्डक्सन, हिटर, गिजर, एसीलगायत विद्युतीय उपकरणको प्रयोग बढ्नु तथा तीव्र सहरीकरणका कारण विद्युत् माग निरन्तर बढिरहेको छ।

माग थप करिब १०० मेगावाट बढेमा विद्यमान पूर्वाधारमा थप दबाब पर्न सक्ने नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका अधिकारीहरूले बताएका छन्। यसैबीच बाढीबाट प्रभावित अधिकांश क्षेत्रमा विद्युत् आपूर्ति पुनः सञ्चालनमा आएको छ। आगामी हिउँदमा बढ्ने माग व्यवस्थापन गर्न विद्युत् आयातको तयारीसमेत भइरहेको छ।

५. बाढीले प्रसारण लाइनमा क्षति, केही जलविद्युत् आयोजना प्रभावित
कालीगण्डकीमा आएको बाढीले २२० केभी कालीगण्डकी करिडोरअन्तर्गत दाना–खुर्कोट प्रसारण लाइनका टावर बगाएको छ। प्रसारण संरचनामा क्षति पुगेपछि म्याग्दी र मुस्ताङमा सञ्चालित केही जलविद्युत् आयोजनाको उत्पादन तथा राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीमा विद्युत् आपूर्तिमा असर परेको छ।

यता नदीमा पानीको बहाव सामान्य भएपछि ७० मेगावाटको मध्यमर्स्याङ्दी र ५० मेगावाटको माथिल्लो मर्स्याङ्दी ‘ए’ जलविद्युत् आयोजना पुनः पूर्ण क्षमतामा सञ्चालनमा आएका छन्। यस घटनाले जलविद्युत् उत्पादन बढ्दै गए पनि प्रसारण संरचनाको सुरक्षा र विस्तार समान रूपमा महत्वपूर्ण रहेको देखाएको छ।

६. सुन दुई दिनमै ८ हजार ८ सय रुपैयाँ सस्तियो
नेपाली बजारमा सुनको मूल्य मंगलबार तोलामा ३ हजार ८ सय रुपैयाँले घटेर २ लाख ९० हजार ५ सय रुपैयाँ कायम भएको छ। सोमबार पनि सुनको मूल्य तोलामा ५ हजार रुपैयाँले घटेको थियो। यससँगै दुई दिनमा सुनको मूल्य ८ हजार ८ सय रुपैयाँले घटेको हो। चाँदीको मूल्य पनि मंगलबार ११५ रुपैयाँले घटेर ४ हजार ३९५ रुपैयाँ प्रतितोला पुगेको छ।

७. दुई महिनामा सरकारको राजस्व १ खर्ब ८४ अर्ब

चालु आर्थिक वर्षको पहिलो दुई महिनामा सरकारले १ खर्ब ८४ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँ राजस्व संकलन गरेको छ।

यो अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा संकलन भएको १ खर्ब ५८ अर्ब ७१ करोड रुपैयाँभन्दा बढी हो। तर सरकारले राखेको दुई महिनाको लक्ष्य २ खर्ब १४ अर्ब ८१ करोड रुपैयाँको तुलनामा संकलन लक्ष्यको ८५.९३ प्रतिशत मात्र हो।

आयातमा आधारित राजस्व प्रणाली भएकाले उत्तरी नाकाको अवरोध र बाढीपहिरोका कारण आगामी महिनामा भन्सार राजस्वमा समेत असर पर्न सक्ने देखिन्छ।

८. बैंकिङ प्रणालीमा १५ खर्बभन्दा बढी ऋणयोग्य रकम
वाणिज्य बैंकहरूको असोज महिनाको औसत निक्षेप ब्याजदर ४.०८ प्रतिशतमा झरेको छ। भदौमा यस्तो दर ४.१३ प्रतिशत थियो। बैंकिङ प्रणालीमा अझै १५ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढी ऋणयोग्य रकम रहेको र कर्जा माग अपेक्षाकृत कमजोर हुँदा अधिक तरलता कायम रहेको बताइएको छ।

यसले बैंकिङ प्रणालीमा लगानीयोग्य रकमको अभाव नरहेको देखाए पनि त्यसअनुसार निजी क्षेत्रको कर्जा माग र नयाँ लगानी विस्तार हुन नसकेको संकेत गर्छ। अर्थतन्त्रमा तरलता पर्याप्त भएर पनि लगानी विस्तार सुस्त हुनु अहिलेको आर्थिक गतिविधिको महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ।

९. AIIB को उपाध्यक्षमा नेपाल चयन
नेपाल एसियाली पूर्वाधार लगानी बैंक (AIIB) को उपाध्यक्ष पदमा चयन भएको छ। पूर्वाधार विकासमा केन्द्रित बहुपक्षीय वित्तीय संस्थामा नेपालको प्रतिनिधित्व बढ्नुले पूर्वाधार परियोजनाका लागि वित्तीय पहुँच, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र लगानी संवाद विस्तार गर्ने अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।

विशेषगरी ठूला पूर्वाधार परियोजनामा दीर्घकालीन र सहुलियतपूर्ण वित्तीय स्रोत परिचालन गर्न नेपालले आफ्नो संस्थागत क्षमता र परियोजना तयारीलाई बलियो बनाउनुपर्ने हुन्छ।

१०. १८ हिमाल आरोहणका लागि ६३७ जनाले लिए अनुमति
शरद् ऋतुमा नेपालका १८ वटा हिमाल आरोहणका लागि ६३७ जनाले अनुमति लिएका छन्। आरोहण अनुमति शुल्कबाट सरकारले २३ करोड ८५ लाख रुपैयाँभन्दा बढी रोयल्टी संकलन गरेको छ।

शरद् ऋतु नेपालको पर्वतारोहण र पर्यटन व्यवसायका लागि महत्वपूर्ण सिजन हो। सडक तथा हवाई यातायातको अवस्था, मौसम र समग्र पर्यटन पूर्वाधारले यस क्षेत्रको गतिविधिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्नेछ।

११. सुनचाँदी व्यवसायमा सीप प्रवर्द्धन शुल्कको नयाँ व्यवस्था
आन्तरिक राजस्व विभागले सुनचाँदीका गरगहना तथा वस्तुको बिक्रीमा लाग्ने सीप प्रवर्द्धन शुल्कलाई व्यवस्थित गर्न ‘कार्यविधि, २०८३’ जारी गरेको छ। कार्यविधिले सुनचाँदी व्यवसायमा लाग्ने शुल्क तथा सम्बन्धित प्रक्रियालाई थप व्यवस्थित गर्ने उद्देश्य राखेको छ।

१२. सडक खुलेपछि पाँच दिनदेखि रोकिएका ट्रक–बस गन्तव्यतर्फ
पहिरोका कारण विभिन्न राजमार्ग अवरुद्ध भएपछि काठमाडौंमा पाँच दिनदेखि रोकिएका ट्रक तथा ठूला बस मंगलबारदेखि क्रमशः गन्तव्यतर्फ जान थालेका छन्।

सवारीसाधन एकैपटक ठूलो संख्यामा बाहिरिएपछि कलंकीलगायत क्षेत्रमा ट्राफिक चाप बढेको छ। यद्यपि वर्षा र पहिरोको जोखिम पूर्ण रूपमा हटिसकेको छैन। त्यसैले सडक खुलेसँगै यातायात केही सहज भए पनि आपूर्ति शृंखला अझै पूर्ण रूपमा सामान्य अवस्थामा फर्किएको मान्न सकिने अवस्था छैन।

आजको अर्थतन्त्रको तस्बिर 
आजका तथ्यांकलाई एकै ठाउँमा राखेर हेर्दा नेपाली अर्थतन्त्रमा तरलता पर्याप्त भए पनि आर्थिक गतिविधिमा अपेक्षित गति नआएको तस्बिर देखिन्छ। बैंकिङ प्रणालीमा ठूलो रकम ऋण दिन सक्ने अवस्थामा छ। ब्याजदर पनि घटिरहेको छ। तर निजी क्षेत्रबाट कर्जाको माग र नयाँ लगानी अपेक्षाकृत कमजोर छ। अर्कोतर्फ आयात तीव्र गतिमा बढेको छ। निर्यातको वृद्धिदर उच्च भए पनि कुल व्यापारमा यसको हिस्सा अझै सानो छ।

यसबीच बाढीपहिरोले सडक, सीमा नाका र विद्युत् पूर्वाधारमा पुर्‍याएको क्षतिले नेपालको आपूर्ति प्रणाली कति संवेदनशील छ भन्ने देखाएको छ। दशैंअघि बजारको माग बढ्ने समयमा नाका र सडकमा अवरोध कायम रहे त्यसको असर वस्तुको उपलब्धता, ढुवानी लागत र बजार मूल्यमा पर्न सक्छ।

अर्थतन्त्रमा अहिले चुनौती पैसाको अभावभन्दा पनि लगानी, उत्पादन र आपूर्ति प्रणालीलाई गतिशील बनाउने देखिएको छ। बैंकमा पैसा छ, बजारमा माग छ, तर पूर्वाधार र व्यवसायिक वातावरणका अवरोध हटाएर त्यो रकमलाई उत्पादन र रोजगारी सिर्जनातर्फ लैजान सक्नु आगामी दिनको महत्वपूर्ण आर्थिक प्रश्न हुनेछ।