बाढीपहिरोले आपूर्ति प्रणालीमा पारेको असर, चाडपर्वको बजारमा बढेको मूल्य, वैदेशिक व्यापारमा संलग्न व्यवसायको अवस्था र लगानीको वातावरण आजका आर्थिक समाचारका प्रमुख विषय हुन्। सरकारले चालु आर्थिक वर्षको बजेटलाई नागरिकले बुझ्न सक्ने गरी सार्वजनिक गरेको छ भने उद्योग क्षेत्रमा नयाँ लगानी, पूँजी बजारको नियमन र कृषि उत्पादन बढाउने प्रयास पनि चर्चामा आएका छन्।

सोमबार सेयर बजारमा सामान्य सुधार देखिए पनि कारोबार रकम घटेको छ। अर्कोतर्फ, सडक सञ्चालनमा आइसकेपछि पनि तरकारीको मूल्य नघट्नुले उत्पादन, ढुवानी र खुद्रा बजारबीचको सम्बन्धमाथि प्रश्न उठाएको छ। आजको बीएनएन बुलेटिन (BNN Bulletin) मा असोज २६ गतेका प्रमुख आर्थिक समाचारहरु:

आजका १२ प्रमुख आर्थिक समाचार

१. सरकारले सार्वजनिक गर्‍यो नागरिक बजेट, कर र खर्चका विवरण सरल भाषामा
अर्थ मन्त्रालयले चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेटलाई आमनागरिकले बुझ्न सक्ने गरी ‘नागरिक बजेट’ पुस्तिका सार्वजनिक गरेको छ। ‘हाम्रो कर, हाम्रै बजेट, हाम्रै भविष्य’ नारासहित सार्वजनिक पुस्तिकामा सरकारका आम्दानीका स्रोत, कर प्रणाली, सार्वजनिक ऋण, विकास प्राथमिकता र बजेट निर्माण प्रक्रिया समेटिएका छन्। 

बजेट सार्वजनिक गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। करबाट उठेको रकम कहाँ र कसरी खर्च हुन्छ भन्ने बुझ्न नागरिकलाई सजिलो हुनुपर्छ। बजेट कार्यान्वयनको वास्तविक प्रगति र खर्चको परिणामसँग तुलना गर्न सके मात्रै यस्तो पुस्तिका सार्वजनिक जवाफदेहिताको साधन बन्न सक्छ।

२. नयाँ दर्ताभन्दा एक्जिम कोड खारेजी धेरै, २९ हजार ७१५ खारेज
आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा ४ हजार ७४८ नयाँ निकासी–पैठारी संकेत नम्बर (एक्जिम कोड) दर्ता हुँदा २९ हजार ७१५ वटा खारेज भएको छ। भन्सार विभागको तथ्यांक अनुसार सो अवधिमा ५२ हजार ३० वटा कोड नवीकरण भएका छन्। 

खारेजीको संख्या नयाँ दर्ताभन्दा धेरै हुनु वैदेशिक व्यापारमा संलग्न फर्म तथा कम्पनीको अवस्था बुझ्नुपर्ने संकेत हो। तर यसलाई मात्रै आधार बनाएर त्यति नै व्यवसाय बन्द भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। निष्क्रिय कोड, नवीकरण नगरेका फर्म र वास्तविक रूपमा व्यवसाय छाडेका कम्पनी छुट्याएर हेर्नुपर्छ।

३. भाटभटेनी समूहले काठमाडौं स्टिलमा थप्यो २ अर्ब, मेल्टिङ युनिट स्थापना
भाटभटेनी समूहले नवलपरासीको सरावल गाउँपालिका–स्थित काठमाडौं स्टिल उद्योगमा थप २ अर्ब रुपैयाँ लगानी गरी मेल्टिङ युनिट स्थापना गरेको छ। यसले समूहको लगानी खुद्रा व्यापारबाट औद्योगिक उत्पादनतर्फ पनि विस्तार भइरहेको देखाउँछ। 

स्वदेशमै स्टिल उत्पादनको क्षमता विस्तारले निर्माण सामग्रीको आपूर्ति र औद्योगिक गतिविधिलाई सहयोग गर्न सक्छ। तर लगानीको वास्तविक आर्थिक लाभ उत्पादन क्षमता, विद्युत् लागत, कच्चा पदार्थको उपलब्धता, बजार माग र आयातित स्टिलसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने क्षमताले निर्धारण गर्नेछ।

४. नेप्से ४ अंकले बढ्यो, कारोबार रकम घटेर ४ अर्ब ४६ करोड
साताको पहिलो कारोबार दिन नेप्से परिसूचक ४ अंकले बढेर २,५९५.८१ विन्दुमा पुगेको छ। कारोबार रकम भने अघिल्लो कारोबार दिनको ४ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँबाट घटेर ४ अर्ब ४६ करोड रुपैयाँमा सीमित भयो। १०५ कम्पनीको सेयर मूल्य बढ्दा १६५ कम्पनीको घटेको छ र सात कम्पनीको मूल्य स्थिर रह्यो। बैंकिङ समूह १.०१ प्रतिशतले बढेको छ। 

परिसूचक बढे पनि मूल्य घट्ने कम्पनीको संख्या धेरै हुनु र कारोबार रकम घट्नुले बजारको सुधार व्यापक नभएको देखाउँछ। एउटै दिनको सूचकबाट बजारको दीर्घकालीन दिशा निर्धारण गर्न भने मिल्दैन।

५. सडक खुले पनि तरकारीको भाउ घटेन, केहीको मूल्य गत वर्षभन्दा ३२० प्रतिशतसम्म महँगो
बाढीपहिरोले सडक तथा कृषि उत्पादनमा पुर्‍याएको क्षतिपछि काठमाडौं उपत्यकामा तरकारीको मूल्य उच्च रहेको छ। ढुवानीका केही मार्ग सञ्चालनमा आए पनि खुद्रा बजारमा मूल्य घटेको छैन। रिपोर्टमा केही तरकारीको मूल्य गत वर्षको तुलनामा ३२० प्रतिशतसम्म बढेको उल्लेख छ। उदाहरणका लागि, प्याजको थोक मूल्य प्रतिकिलो ३६ रुपैयाँबाट ८२ रुपैयाँ र काउलीको ७५ रुपैयाँबाट १११ रुपैयाँ पुगेको विवरण छ। 

थोक मूल्यमा आएको परिवर्तन उपभोक्तासम्म पुग्न ढिलाइ हुनुका कारण खोज्न आवश्यक छ। उत्पादन घट्नु, ढुवानी जोखिम, बिग्रिने वस्तुको लागत र खुद्रा बजारको प्रतिस्पर्धाले मूल्य निर्धारणमा भूमिका खेल्छन्। बजार अनुगमनसँगै उत्पादन र आपूर्ति पुनःस्थापनामा ध्यान दिनुपर्छ।

६. अमेरिकी डलर स्थिर, स्वीस फ्रयांक र अस्ट्रेलियन डलर महँगिए
नेपाल राष्ट्र बैंकले सोमबारका लागि अमेरिकी डलरको खरिददर १५४ रुपैयाँ ४८ पैसा र बिक्रीदर १५५ रुपैयाँ ८ पैसा कायम गरेको छ। स्वीस फ्रयांकको बिक्रीदर १८६ रुपैयाँ ७९ पैसा र अस्ट्रेलियन डलरको १०८ रुपैयाँ ३२ पैसा छ। युरोको बिक्रीदर १७३ रुपैयाँ ७२ पैसा कायम भएको छ। 

विनिमयदरको उतारचढावले आयातको लागत, विदेशी ऋणको भुक्तानी र विदेश अध्ययनको खर्च प्रभावित गर्छ। डलरमा आम्दानी गर्ने निर्यातकर्ता तथा रेमिट्यान्स प्राप्त गर्ने परिवारका लागि भने रुपैयाँमा रूपान्तरण हुने रकममा पनि यसको प्रभाव पर्छ।

७. सुनको मूल्य तोलामा २१ सय रुपैयाँ घट्यो
सोमबार नेपाली बजारमा सुनको मूल्य प्रतितोला २ लाख ९४ हजार ४०० रुपैयाँ कायम भएको छ। आइतबारको तुलनामा सुनको मूल्य २ हजार १०० रुपैयाँ घटेको हो। चाँदीको मूल्य पनि प्रतितोला २५ रुपैयाँ घटेर ४ हजार ४१५ रुपैयाँमा झरेको छ। 

सुनको मूल्यले उपभोक्ताको खरिद क्षमता, गरगहना व्यवसाय र सुनमा लगानी गर्ने व्यक्तिको निर्णय प्रभावित गर्छ। मूल्य घटेको एक दिनको तथ्यांकले भने दीर्घकालीन प्रवृत्ति पुष्टि गर्दैन।

८. उपत्यकामा ग्यासका ११ बिक्री केन्द्र, खाली सिलिन्डर साट्न पनि सकिने
नेपाल एलपी ग्यास उद्योग संघले चाडपर्वमा ग्यास वितरण सहज बनाउन काठमाडौं उपत्यकाका ११ स्थानमा बिक्री तथा सिलिन्डर सटहीको व्यवस्था गरेको छ। नेपाल आयल निगम र ग्यास विक्रेता महासंघको समन्वयमा सञ्चालन भएको यो व्यवस्था सोमबारदेखि लागू भएको हो। 

चाडपर्वमा माग बढ्दा वितरण केन्द्रको संख्या र सिलिन्डर सटहीको सहजताले उपभोक्ताको समय तथा ढुवानी खर्च घटाउन सक्छ। तर केन्द्रको स्थान, समय र उपलब्धता स्पष्ट जानकारी दिनुका साथै आपूर्ति नियमित राख्न आवश्यक छ।

९. निजी इक्विटी र भेन्चर क्यापिटल सुधार्न सेबोनको अध्ययन प्रतिवेदन
नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) ले निजी इक्विटी (private equity) र भेन्चर क्यापिटल (venture capital) क्षेत्रको नियामकीय संरचना तथा सञ्चालन अवस्थाबारे अध्ययन प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको नेपाल न्युजले जनाएको छ। प्रतिवेदनमा लगानीकर्ता संरक्षण, कम्पनीको पारदर्शिता, जोखिममा आधारित निगरानी र डिजिटल अनुगमन प्रणालीलाई सुदृढ बनाउने विषय समेटिएका छन्। 

नयाँ व्यवसाय तथा नवप्रवर्तनमा लगानी गर्ने वैकल्पिक माध्यमलाई स्पष्ट नियामकीय आधार दिन सके पूँजी परिचालन र उद्यम विकासमा सहयोग पुग्न सक्छ। प्रतिवेदनको वास्तविक प्रभाव भने सिफारिस कार्यान्वयनमा निर्भर हुनेछ।

१०. चिनी उत्पादन बढाउने लक्ष्यसहित उखुका चार उन्नत जात नेपालमा
नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद्ले भारतबाट उखुका चार उन्नत जात प्राप्त गरेको छ। यी जातमा उखुको उत्पादकत्व र चिनीको मात्रा बढी हुने अपेक्षा गरिएको छ। नेपालमा करिब ५३ हजार हेक्टरमा उखुखेती हुने र औसत उत्पादकत्व प्रतिहेक्टर ५० मेट्रिक टन रहेको विवरण छ। 

उखुको उत्पादकत्व र चिनीको मात्रा बढाउन सके स्वदेशी चिनी उद्योगलाई कच्चा पदार्थको आपूर्ति सुधार्न तथा आयातमा निर्भरता घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ। त्यसका लागि जातको स्थानीय परीक्षण, किसानसम्म बीउ विस्तार र उचित मूल्य सुनिश्चित गर्नु महत्त्वपूर्ण छ।

११. कानुन संशोधन गरेर लगानीमैत्री वातावरण बनाउने सरकारको प्रतिबद्धता
कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिलामन्त्री सोविता गौतमले कानुनी अस्पष्टताका कारण उद्योगी–व्यवसायीले प्रशासनिक झन्झट बेहोर्नुपरेको उल्लेख गर्दै कानुन संशोधनमार्फत समस्या समाधान गर्ने बताएकी छन्। चितवन उद्योग संघको वार्षिक साधारणसभामा उनले लगानीमैत्री कानुन निर्माणका लागि तयारी भइरहेको जानकारी दिएकी हुन्। 

उद्योगीका लागि करको दरसँगै नियमको स्पष्टता, स्वीकृति प्रक्रियाको समय र नीतिगत स्थिरता पनि निर्णायक हुन्छ। कानुन संशोधनको प्रतिबद्धतालाई वास्तविक लगानीमा बदल्न प्राथमिकता, समयसीमा र कार्यान्वयन संयन्त्र स्पष्ट हुनुपर्छ।

१२. गण्डकी र लुम्बिनीमा २,२१६ किलोमिटर अप्टिकल फाइबर विस्तार हुने
नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशमा उच्च क्षमताको अप्टिकल फाइबर नेटवर्क विस्तार गर्न नेपाल टेलिकमसँग कार्यान्वयन सम्झौता गरेको नेपाल न्युजको आर्थिक बुलेटिनमा उल्लेख छ। परियोजनाअन्तर्गत २,२१६ किलोमिटर फाइबर, ५५ उच्च क्षमताका राउटर र २८ वटा नेटवर्क उपकरण जडान गर्ने योजना छ। अधिकतम २ अर्ब १ करोड रुपैयाँ ग्रामीण दूरसञ्चार विकास कोषबाट उपलब्ध गराइनेछ। परियोजना ३६ महिनाभित्र पूरा गर्ने लक्ष्य छ। 

भरपर्दो डिजिटल पूर्वाधारले अनलाइन सेवा, डिजिटल कारोबार र ग्रामीण क्षेत्रमा व्यवसाय विस्तार गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर लाभको मूल्यांकन गर्दा निर्माण सम्पन्न हुने समय, नेटवर्कको वास्तविक प्रयोग र सेवाको गुणस्तर हेर्नुपर्छ।

१३. हिउँदे बालीका लागि वीरगन्ज हुँदै मल आपूर्ति
भारतबाट खरिद गरिएको युरिया र डीएपी मल वीरगन्ज भन्सार हुँदै भित्रिने क्रम जारी छ। पछिल्लो एक महिनामा १३ हजार ७६१ मेट्रिक टन मल आइपुगेको छ। यसमा ७ हजार ९५४ टन युरिया र ५ हजार ८०७ टन डीएपी छन्। हिउँदे बालीको समयमा मलको उपलब्धता कृषि उत्पादन र किसानको लागतसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ। आयातित मल समयमा वितरण हुनु र किसानले आवश्यक मात्रामा पाउनु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

१४. अरुण–३ जलविद्युत् आयोजनाको व्यावसायिक उत्पादन समयसीमा थपियो
लगानी बोर्ड नेपालले ९०० मेगावाटको अरुण–३ आयोजनाको व्यावसायिक उत्पादन सुरु गर्ने समयसीमा सन् २०२९ मार्चको मध्यसम्म थप गरेको नेपाल न्युजले जनाएको छ। आयोजनाको विद्युत् उत्पादनसम्बन्धी संरचनाको भौतिक प्रगति ७७.५ प्रतिशत र प्रसारण पूर्वाधारको प्रगति ६० प्रतिशत रहेको विवरण छ। आयोजनाको उत्पादन सुरु हुने मिति थपिँदा निर्माण व्यवस्थापन र प्रसारण लाइनको समयमै तयारीमाथि प्रश्न उठ्छ। नेपालको ऊर्जा निर्यात र विदेशी लगानीको प्रतिफलका लागि आयोजना तथा प्रसारण पूर्वाधार दुवै समयमै पूरा हुनु आवश्यक छ।

आजको आर्थिक तस्वीर: मूल्यवृद्धि, लगानी र कार्यान्वयन मुख्य चुनौती
आजका समाचारलाई समग्रमा हेर्दा नेपालको अर्थतन्त्रमा तीनवटा विषय महत्त्वपूर्ण देखिन्छन्।

पहिलो, आपूर्ति सहज नहुँदा मूल्यको दबाब कायम छ। सडक सञ्चालनमा आए पनि तरकारीको मूल्य नघट्नुले बाढीबाट भएको उत्पादन क्षति, ढुवानी लागत र बजारको वितरण प्रणालीलाई एकसाथ हेर्नुपर्ने देखाउँछ। चाडपर्वको माग बढिरहेका बेला उपभोक्तालाई राहत दिन नियमित बजार अनुगमन र आपूर्ति व्यवस्थापन आवश्यक छ।

दोस्रो, लगानीको प्रतिबद्धतालाई उत्पादनमा बदल्नुपर्छ। स्टिल उद्योगमा थपिएको लगानी, लगानीमैत्री कानुन निर्माणको प्रतिबद्धता र निजी इक्विटी तथा भेन्चर क्यापिटलसम्बन्धी नियामकीय अध्ययनले औद्योगिक विस्तार र पूँजी परिचालनका सम्भावना देखाउँछन्। तर वास्तविक परिणाम उत्पादन, रोजगारी, प्रतिस्पर्धा र लगानीको प्रतिफलबाट मापन हुनुपर्छ।

तेस्रो, सरकारी योजना र कार्यान्वयनबीचको दूरी घटाउनुपर्छ। नागरिक बजेट, डिजिटल पूर्वाधार विस्तार र जलविद्युत् आयोजना आर्थिक विकासका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। यी कार्यक्रम समयमै सम्पन्न हुनु, पारदर्शिता कायम रहनु र नागरिक तथा व्यवसायले प्रत्यक्ष लाभ पाउनु उत्तिकै आवश्यक छ।

अर्थतन्त्रलाई गति दिन नयाँ योजना र लगानी मात्र होइन, आपूर्ति प्रणालीको सुधार, नीतिगत स्पष्टता र कार्यान्वयन क्षमतामा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्ने आजको निष्कर्ष हो ।