सन् १९७७ मा नेपालभर वर्षभरिमा जम्मा ८०१ वटा नयाँ सवारीसाधन दर्ता भएका थिए। आज देशमा करिब ५५ लाख सवारीसाधन दर्ता छन्। पाँच दशकको यो यात्राले केवल सडकमा गुड्ने सवारीको संख्या बढाएको छैन, यससँगै आयात, राजस्व, रोजगारी, वित्त, बिमा, मर्मत तथा बिक्रीपछिको सेवासम्म फैलिएको एउटा ठूलो आर्थिक संरचना पनि निर्माण गरेको छ।

भृकुटीमण्डपमा मंगलबारदेखि सुरु हुने नाडा अटो शो २०२६ त्यसै पाँच दशक लामो यात्राको एउटा विशेष संस्करण हो। यो केवल नयाँ गाडी, मोटरसाइकल र प्रविधि प्रदर्शन गर्ने प्रदर्शनी मात्र होइन, नेपालको अटोमोबाइल बजार कसरी विस्तार भयो र अब कुन दिशातर्फ जान खोज्दैछ भन्ने हेर्ने अवसर पनि हो।

नयाँ सवारी दर्तामध्ये करिब ८४ प्रतिशत हिस्सा मोटरसाइकलको रहेको तथ्यांकले नेपालको सवारी बजारको अर्को वास्तविकता देखाउँछ। निजी सवारीसाधनको विस्तारसँगै मोटरसाइकल आम नेपालीको दैनिक आवागमनको प्रमुख माध्यम बनेको छ।

तर ८०१ बाट ५५ लाखसम्मको यात्रा कुनै एउटै नीति वा योजनाको परिणाम होइन। सवारी आयात, बिक्री, पार्टपुर्जा, मर्मत, प्राविधिक जनशक्ति, बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट उपलब्ध हुने कर्जा, बिमा र सरकारी नीतिबीच दशकौँमा विकसित भएको आर्थिक संरचनाले आजको अटोमोबाइल बजार निर्माण गरेको हो।

४७० अर्बको आयात, ३५१ अर्ब राजस्व
पछिल्ला पाँच आर्थिक वर्षमा नेपालले करिब ४७० अर्ब रुपैयाँबराबरका सवारीसाधन तथा सम्बन्धित सामग्री आयात गरेको छ। यस क्षेत्रबाट राज्यले करिब ३५१ अर्ब रुपैयाँ भन्सार राजस्व संकलन गरेको छ।

पछिल्लो एक आर्थिक वर्षमा मात्रै अटोमोबाइल क्षेत्रले ७५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी राजस्व राज्यलाई दिएको छ।

यी तथ्यांकले अटोमोबाइल क्षेत्र नेपालको अर्थतन्त्रका लागि कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने देखाउँछन्। तर यसले नेपालले अटोमोबाइल क्षेत्रलाई मुख्यतः आयात र भन्सार राजस्वको स्रोतका रूपमा मात्र विकास गरिरहेको छ कि यसबाट घरेलु उद्योग, रोजगारी र प्रविधि विकासको आधार पनि तयार हुँदैछ? भन्ने अर्को प्रश्न पनि उठाउँछ । 

अहिलेसम्म नेपालको अटोमोबाइल बजार मुख्यतः आयातमा आधारित छ। सवारीसाधनको बिक्री बढ्दा सरकारको राजस्व पनि बढ्छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाको अटो कर्जा विस्तार हुन्छ, बिमा व्यवसाय बढ्छ, डिलर तथा बिक्रीपछिको सेवा सञ्जाल विस्तार हुन्छ।

तर आयातमा आधारित बजारको एउटा सीमा पनि छ। सवारी बिक्रीसँग जोडिएको आर्थिक गतिविधिको ठूलो हिस्सा देशभित्र भए पनि उत्पादनसँग सम्बन्धित मूल्य अभिवृद्धिको मुख्य भाग विदेशमै रहन्छ।

यही कारण अब बहस केवल कति सवारी आयात भयो र कति राजस्व उठ्यो भन्नेमा मात्र सीमित हुन सक्दैन। प्रश्न यो पनि हो- अटोमोबाइल बजारबाट सिर्जना भएको आर्थिक मूल्यको कति हिस्सा नेपालभित्र रहन्छ?

आयातको बजारबाट स्थानीय उत्पादनतर्फ संकेत
यस वर्षको नाडा अटो शोको एउटा विशेष आकर्षण ‘मेड इन नेपाल, मेड फर नेपाल’ प्याभिलियन हुनेछ। यसमा नेपालभित्रै उत्पादन वा एसेम्बल गरिएका सवारीसाधन तथा अटोमोबाइलसम्बन्धी सामग्री प्रदर्शन गर्ने तयारी गरिएको छ।

विद्युतीय मोटरसाइकल, अटोमोटिभ ब्याट्री, ल्युब्रिकेन्ट र हेलमेटजस्ता उत्पादन नेपालमै हुन थालेका छन्। यात्री, एसियन ब्याट्रिज, कोहिनूर प्लास्टिक इन्डस्ट्रिज, नेपाल ल्युब आयल तथा पूर्वाञ्चल ल्युब आयललगायत कम्पनी यस अवधारणासँग जोडिएका छन्।

यद्यपि, नेपाललाई तत्कालै अटोमोबाइल उत्पादन गर्ने देशका रूपमा चित्रण गर्नु यथार्थपरक हुनेछैन। करिब दुई सय स्टल रहने प्रदर्शनीमा स्वदेशी उत्पादनको हिस्सा अझै सीमित छ। नेपाल अझै मुख्यतः सवारीसाधन आयात गर्ने बजार हो। तर, यही सीमित उपस्थितिले एउटा महत्त्वपूर्ण आर्थिक संकेत दिएको छ।

लामो समयसम्म आयातित सवारी र सामग्रीको बजारमा सीमित रहेको नेपालमा अहिले स्थानीय उत्पादन, एसेम्बल तथा अटोमोटिभ सामग्री उत्पादनका गतिविधि विस्तार हुन थालेका छन्। यसलाई पूर्ण अटोमोबाइल औद्योगिकीकरण भन्न सकिँदैन, तर यसले स्थानीय मूल्य अभिवृद्धि, रोजगारी र प्राविधिक क्षमता विकासको सम्भावना भने देखाएको छ।

एउटा आयातित गाडी बिक्री हुँदा त्यसबाट भन्सार राजस्व, डिलरको आम्दानी, बिमा, बैंक कर्जा र मर्मत व्यवसाय चल्छ। तर स्थानीय उत्पादन वा एसेम्बल बढेमा उत्पादन, श्रम, प्राविधिक ज्ञान तथा आपूर्ति शृंखलासँग सम्बन्धित थप आर्थिक गतिविधि देशभित्रै सिर्जना हुन सक्छ।

विद्युतीय सवारीले खोल्दै नयाँ सम्भावना
नेपालको अटोमोबाइल बजारमा पछिल्लो समय आएको सबैभन्दा ठूलो परिवर्तनमध्ये एक विद्युतीय सवारीको विस्तार हो। विद्युतीय कारदेखि मोटरसाइकलसम्मको बजार विस्तारसँगै चार्जिङ पूर्वाधार, ब्याट्री, मर्मत तथा प्राविधिक सेवासँग जोडिएका नयाँ व्यवसाय पनि विकसित भइरहेका छन्।

नेपालको जलविद्युत् उत्पादन बढ्दै गएको अवस्थामा विद्युतीय सवारीको विस्तारलाई केवल नयाँ गाडी बिक्रीको विषयका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। यो पेट्रोलियम आयात, ऊर्जा खपत, व्यापार घाटा र औद्योगिक विकाससँग समेत जोडिएको विषय हो। विद्युतीय सवारीको बिक्री बढ्नु मात्र पर्याप्त हुनेछैन। अबको महत्त्वपूर्ण प्रश्न नेपालले विद्युतीय सवारीको उपभोक्ता बजार मात्र बन्ने कि यससँग जोडिएको उत्पादन, एसेम्बल र आपूर्ति शृंखला पनि देशभित्र विकास गर्ने भन्ने हो।

यदि विद्युतीय सवारीको बढ्दो बजारसँग स्थानीय उद्योग जोड्न सकियो भने ब्याट्री, चार्जिङ उपकरण, विद्युतीय दुईपांग्रे, पार्टपुर्जा र मर्मत सेवामा नयाँ आर्थिक अवसर सिर्जना हुन सक्छ।

नाडाको ५० वर्ष, बदलिएको बजार
पाँच दशकअघि नाडा नेपालमा गाडी भित्र्याउने व्यवसायीहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने संगठनका रूपमा स्थापित भएको थियो। आज यसको दायरा धेरै फराकिलो भइसकेको छ।

सवारी आयातकर्ता, डिलर, एसेम्बल उद्योग, पार्टपुर्जा व्यवसायी, वित्तीय संस्था, बिमा कम्पनी, मर्मत तथा बिक्रीपछिको सेवा प्रदायकदेखि क्रमशः स्वदेशी उत्पादनमा लागेका उद्यमीसम्म अटोमोबाइल क्षेत्रको आर्थिक संरचनासँग जोडिएका छन्। सुजुकी र टाटाजस्ता ब्रान्ड दशकौँदेखि नेपाली सडक र बजारको हिस्सा बनेका छन्। ब्रान्ड, डिलर र ग्राहकबीच बनेको दीर्घकालीन सम्बन्धले पनि नेपालको अटोमोबाइल बजारलाई स्थायित्व दिएको छ।

नाडाका अध्यक्ष सुरेन्द्रकुमार उप्रेतीले नेपाल अब गाडी आयात गर्ने देशमा मात्र सीमित नरहेको र विस्तारै आत्मनिर्भरता तथा स्वदेशी उद्योगतर्फ अघि बढिरहेको सन्देश दिन खोजिएको बताएका छन्।यो लक्ष्य हासिल गर्न भने प्रदर्शनीमा स्वदेशी उत्पादन देखाउनु मात्र पर्याप्त हुनेछैन। स्थानीय उद्योगलाई कर नीति, लगानी, प्रविधि हस्तान्तरण, दक्ष जनशक्ति र बजार पहुँचका हिसाबले प्रतिस्पर्धी बनाउनुपर्नेछ।

बजार ठूलो भयो, अब मूल्य पनि देशभित्रै सिर्जना गर्ने चुनौती
सन् १९७७ मा वर्षभरिमा ८०१ नयाँ सवारी दर्ता हुने देश आज ५५ लाखभन्दा बढी सवारीसाधनको बजार बनेको छ। विद्युतीय सवारीको विस्तार तीव्र छ। चार्जिङ पूर्वाधार विस्तार भइरहेको छ। ब्याट्री, ल्युब्रिकेन्ट, हेलमेट तथा विद्युतीय दुईपांग्रेजस्ता उत्पादन नेपालमै हुन थालेका छन्।

नाडा अटो शो २०२६ को स्वर्ण जयन्ती त्यसैले केवल एउटा संस्थाको ५० वर्षको उत्सव होइन। यो नेपालको अटोमोबाइल अर्थतन्त्रको परिवर्तनशील यात्राको पनि प्रतिबिम्ब हो। अबको यात्रा अझ चुनौतीपूर्ण छ।

नेपालले कति गाडी आयात गर्छ भन्नेभन्दा पनि ती गाडी, प्रविधि र नयाँ विद्युतीय यातायात प्रणालीबाट देशभित्र कति उद्योग, कति रोजगारी र कति आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ भन्ने प्रश्न अब बढी महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

८०१ बाट ५५ लाखसम्मको यात्रा बजार विस्तारको सफलता हो। नेपाल अटोमोबाइलको ठूलो बजार मात्र बन्ने कि यही बजारलाई आधार बनाएर नयाँ औद्योगिक अर्थतन्त्र पनि निर्माण गर्ने? अबको चुनौती यही विशाल बजारलाई नेपालको औद्योगिक उत्पादन, प्राविधिक क्षमता र दीर्घकालीन आर्थिक विकाससँग जोड्नु हो।

१८औँ नाडा अटो शो आजदेखि, २१५ भन्दा बढी स्टलमा ५३ ब्रान्डका सवारीसाधन

काठमाडौंको भृकुटीमण्डपमा आज मंगलबारदेखि ‘१८औँ नाडा अटो शो २०२६’ सुरु भएको छ । नाडा अटोमोबाइल्स एशोसिएसन अफ नेपालले आयोजना गर्ने प्रदर्शनीमा २१५ भन्दा बढी स्टल निर्माण गरिएको छ।

प्रदर्शनीस्थललाई चारपांग्रे, दुईपांग्रे, वित्तीय संस्था, अटो पार्ट्स तथा ग्यारेज उपकरण, ‘मेड इन नेपाल–मेड फर नेपाल’ प्याभिलियन र इन्टरनेसनल बिजनेस प्याभिलियन गरी विभिन्न क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ। नाडाका अनुसार यस वर्षको अटो शोमा ५३ वटा सवारी ब्रान्ड, ७० वटा पार्ट्स तथा सेवा कम्पनी र करिब ११ वटा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको सहभागिता रहेको छ।