कृषि उत्पादन र खाद्य आत्मनिर्भरताको बहस भइरहेका बेला चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो महिनामै नेपालले धान तथा चामल आयातमा करिब पौने २ अर्ब रुपैयाँ विदेश पठाएको छ।

भन्सार विभागका अनुसार साउन महिनामा मात्रै १ अर्ब ७८ करोड ८ लाख २९ हजार रुपैयाँ बराबरको २४ हजार ९ सय ३९ टन धान तथा चामल नेपाल भित्रिएको हो।

अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिसँग तुलना गर्दा धान–चामलको आयात भने घटेको छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को साउनमा नेपालले २ अर्ब ९२ करोड ८३ लाख ६२ हजार रुपैयाँ बराबरको ५७ हजार ८३ टन धान तथा चामल आयात गरेको थियो।

यस वर्ष रकमका आधारमा आयात करिब १ अर्ब १४ करोड ७५ लाख रुपैयाँले घटेको छ भने परिमाण पनि ३२ हजार टनभन्दा बढी कम भएको छ। तर आयात घट्नुको अर्थ खाद्यान्नमा आत्मनिर्भरता बढ्नु हो कि घरेलु उत्पादन र बजार व्यवस्थापनमा आएको परिवर्तन हो भन्ने विषयलाई भने थप विश्लेषण आवश्यक देखिन्छ।

चामलमा ८३ करोड, बासमतीमा ५७ करोड

साउनको तथ्यांकअनुसार नेपालले सबैभन्दा धेरै मूल्यबराबरको तयारी चामल आयात गरेको छ। एक महिनामा ८३ करोड ३३ लाख २४ हजार रुपैयाँ बराबरको ११ हजार ८ सय ५२ टन चामल आयात भएको छ। यसमध्ये ११ हजार ८ सय ५१ टन भारतबाट आएको छ भने २४० किलो चामल इटालीबाट आयात भएको छ।

त्यस्तै, बासमती चामलमा मात्रै ५६ करोड ८५ लाख ९१ हजार रुपैयाँ विदेशिएको छ। साउनमा ४ हजार १ सय २५ टन बासमती चामल आयात भएकोमा सम्पूर्ण परिमाण भारतबाट आएको भन्सार तथ्यांकले देखाउँछ।

तयारी चामलको आयातसँगै नेपालले प्रशोधनका लागि प्रयोग हुने नकुटेको धानसमेत ठूलो परिमाणमा भारतबाट ल्याइरहेको छ। साउनमा ३६ करोड ५० लाख १७ हजार रुपैयाँ बराबरको ८ हजार ६ सय २८ टन धान आयात भएको छ। उक्त सम्पूर्ण धान भारतबाट आएको हो।

कनिकादेखि बिउसम्म आयात

चामलको कनिका आयातमा पनि साउनमा १ करोड ३३ लाख ७ हजार रुपैयाँ विदेशिएको छ। भारतबाट ३ सय ३२ टन कनिका नेपाल भित्रिएको विभागको तथ्यांक छ। ब्राउन राइसको आयात भने निकै न्यून रहेको छ। साउनमा ८९ हजार रुपैयाँ बराबरको ६ सय २५ किलो ब्राउन राइस आयात भएको छ। यसमध्ये ५ सय किलो थाइल्यान्ड र १ सय २५ किलो भारतबाट आएको हो।

धानको बिउ आयातमा भने चीनको हिस्सा भारतभन्दा बढी देखिएको छ। एक महिनामा ५ लाख १ हजार रुपैयाँ बराबरको ६७ किलो धानको बिउ आयात भएकोमा चीनबाट ४७ किलो र भारतबाट २० किलो आएको छ। मूल्यका आधारमा चीनबाट ४ लाख ९९ हजार रुपैयाँ र भारतबाट २ हजार रुपैयाँ बराबरको धानको बिउ आयात भएको तथ्यांक छ।

आयात घट्यो, निर्भरता घटेन

साउन महिनाको तथ्यांकले अघिल्लो वर्षको तुलनामा धान–चामल आयातको परिमाण र रकम घटेको देखाए पनि नेपालको खाद्यान्न आयात संरचनामा ठूलो परिवर्तन आएको देखिँदैन। चामल, बासमती र धान गरी अधिकांश आयात भारतमै केन्द्रित छ। यसले नेपालको खाद्य आपूर्ति अझै पनि मुख्यतः एउटै बजार र स्रोतमा निर्भर रहेको संकेत गर्छ।

आयातमा आएको गिरावटलाई मात्र सकारात्मक सूचक मान्नुभन्दा यसको पछाडि घरेलु उत्पादन वृद्धि भएको हो वा बजारको माग, मूल्य तथा आयात चक्रमा आएको अस्थायी परिवर्तन हो भन्ने विषय महत्वपूर्ण छ।

नेपालजस्तो कृषि प्रधान अर्थतन्त्रका लागि धान र चामलको आयातको प्रश्न केवल व्यापार घाटासँग मात्र जोडिएको छैन। यसमा कृषि उत्पादकत्व, किसानको बजार पहुँच, उत्पादन लागत, भण्डारण, प्रशोधन उद्योग र उपभोक्ताको रोजाइ पनि जोडिएका छन्।

साउनमा धान–चामल आयात घट्नु राहतको संकेत हुन सक्छ, तर भारतमाथिको निर्भरता कायमै रहनुले नेपालको खाद्य आत्मनिर्भरताको यात्रा अझै अधुरो रहेको देखाउँछ।