नेपालले गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा भारत र बंगलादेशतर्फ विद्युत् बिक्री गरेर २९ अर्ब ३१ करोड रुपैयाँ आम्दानी गरेको छ। वर्षभरिमा नेपालले ३ हजार ९६५ गिगावाट घण्टा विद्युत् निर्यात गरेको हो।

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका अनुसार विद्युत् निर्यात अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा ६६.६० प्रतिशतले बढेको छ। निर्यात बढेसँगै नेपाल विद्युत् व्यापारमा थप मजबुत बन्दै गएको देखिएको छ।

तर, नेपालले वर्षभरि विद्युत् निर्यात मात्रै गरेको भने होइन। सुख्खायाम तथा आन्तरिक उत्पादन अपुग हुने समयमा भारतबाट १ हजार १७१ गिगावाट घण्टा विद्युत् आयात गरिएको छ। यसका लागि नेपालले १० अर्ब ५६ करोड रुपैयाँ खर्च गरेको छ।

यस हिसाबले नेपालले बेचेको र किनेको विद्युत्को अन्तर २ हजार ७९४ गिगावाट घण्टा पुगेको छ। अर्थात्, आयात खर्च घटाउँदा पनि विद्युत् व्यापारबाट नेपालले करिब १८ अर्ब ७५ करोड रुपैयाँ खुद आम्दानी गरेको देखिन्छ।

एक वर्षमा चार गुणा बढ्यो खुद विद्युत् निर्यात

गत आर्थिक वर्षमा नेपालको खुद विद्युत् निर्यात २ हजार ७९४ गिगावाट घण्टा पुगेको छ। यो अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा करिब चार गुणा बढी हो। नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका कायममुकायम कार्यकारी निर्देशक दीर्घायु कुमार श्रेष्ठका अनुसार उत्पादन क्षमता बढ्दै जानु र सीमापार प्रसारण पूर्वाधार विस्तार हुँदै जानुले विद्युत् निर्यातमा उल्लेख्य वृद्धि भएको हो।

नेपालले एक वर्षमै झण्डै ४ हजार गिगावाट घण्टा विद्युत् बिक्री गरेर २९ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी कमाउनु ऊर्जा व्यापारमा ठूलो उपलब्धि हो। तर, यही अवधिमा १० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको विद्युत् आयात गर्नुपरेको तथ्यले नेपालको ऊर्जा प्रणाली अझै मौसमी उत्पादनमा निर्भर रहेको देखाउँछ।

नेपालले भारतसँग डे-अहेड मार्केट, रियल-टाइम मार्केट, मध्यम अवधिका द्विपक्षीय सम्झौता तथा नेपाल–भारत विद्युत् आदानप्रदान संयन्त्रमार्फत विद्युत् व्यापार गर्दै आएको छ।

भारतमा १ हजार २०० मेगावाटसम्म निर्यात

गत आर्थिक वर्षसम्म नेपालले बंगलादेशमा ४० मेगावाटसहित भारततर्फ अधिकतम १ हजार २०० मेगावाटसम्म विद्युत् निर्यात गर्दै आएको छ।

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले भारतको हरियाणाका विद्युत् वितरण कम्पनीलाई दुई छुट्टाछुट्टै सम्झौतामार्फत कुल ४०० मेगावाट विद्युत् आपूर्ति गर्ने सम्झौता गरेको छ। त्यस्तै, नेपाल–बिहार १३२ केभी प्रसारण पूर्वाधारमार्फत बिहार स्टेट पावर होल्डिङ कम्पनीलाई २०० मेगावाटसम्म विद्युत् निर्यात गर्ने मध्यम अवधिको सम्झौता पनि भएको छ।

प्रसारण लाइन विस्तारसँगै थप बिजुली बेच्ने बाटो

नेपाल–भारतबीच सीमापार प्रसारण पूर्वाधार विस्तारसँगै नेपालको विद्युत् निर्यात क्षमता थप बढ्ने भएको छ। हालै सम्पन्न नेपाल–भारत संयुक्त कार्यदल तथा संयुक्त निर्देशन समितिको बैठकले बुटवल–गोरखपुर ४०० केभी प्रसारण लाइन पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा नआएसम्म अन्तरिम रूपमा २२० केभीमा सञ्चालन गर्ने व्यवस्था स्वीकृत गरेको छ। यसबाट नेपालले अधिकतम २०० मेगावाट विद्युत् निर्यात र १३० मेगावाट आयात गर्न सक्नेछ।

त्यस्तै, ढल्केबर–मुजफ्फरपुर ४०० केभी तथा ढल्केबर–सीतामढी ४०० केभी प्रसारण लाइनको संयुक्त क्षमता विस्तार गर्ने निर्णय पनि भएको छ। निर्णयअनुसार नेपालबाट विद्युत् निर्यात गर्न सकिने संयुक्त क्षमता १ हजार ६५० मेगावाट पुग्नेछ भने नेपालले आयात गर्न सक्ने क्षमता १ हजार ४०० मेगावाट कायम हुनेछ।

बिजुली बेचेर आम्दानी बढ्दै, तर आयातको निर्भरता अझै बाँकी

नेपालले एक वर्षमै झण्डै ४ हजार गिगावाट घण्टा विद्युत् बिक्री गरेर २९ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी कमाउनु ऊर्जा व्यापारमा ठूलो उपलब्धि हो। तर, यही अवधिमा १० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको विद्युत् आयात गर्नुपरेको तथ्यले नेपालको ऊर्जा प्रणाली अझै मौसमी उत्पादनमा निर्भर रहेको देखाउँछ।

वर्षायाममा उत्पादन बढी हुँदा विद्युत् बिक्री गर्ने र सुख्खायाममा उत्पादन घट्दा आयात गर्नुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न भण्डारणयुक्त आयोजना, प्रसारण पूर्वाधार र आन्तरिक खपत विस्तारमा लगानी बढाउनुपर्ने चुनौती कायमै छ। तर, निर्यात ६६ प्रतिशतभन्दा बढीले बढ्नु र खुद विद्युत् निर्यात चार गुणासम्म पुग्नुले नेपाल क्रमशः विद्युत् आयातकर्ता मुलुकबाट क्षेत्रीय ऊर्जा बजारमा विद्युत् बेच्ने देशका रूपमा स्थापित हुँदै गएको संकेत गरेको छ।