नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा अहिले सबैभन्दा ठूलो समस्या तरलताको अभाव होइन, कर्जाको गुणस्तर बनेको छ। बैंकमा निक्षेप बढिरहेको छ, ब्याजदर घटिरहेको छ र लगानीयोग्य रकम पर्याप्त छ। तर ऋणीले समयमै कर्जा तिर्न नसक्दा बैंकको खराब कर्जा बढ्दै गएको छ।

वाणिज्य बैंकहरूले सार्वजनिक गरेको आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को असार मसान्तसम्मको अपरिष्कृत वित्तीय विवरणअनुसार २० वाणिज्य बैंकको औसत खराब कर्जा अनुपात ५.४४ प्रतिशत पुगेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षमा यस्तो अनुपात ४.६ प्रतिशत थियो। अर्थात् एक वर्षमै बैंकहरूको औसत खराब कर्जा उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।

यो तथ्यांकलाई केवल बैंकको एउटा वित्तीय सूचकका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। खराब कर्जा बढ्नु भनेको बैंकले दिएको ऋणबाट अपेक्षित रूपमा साँवा-ब्याज फिर्ता नआउनु हो। यसले बैंकको नाफामा दबाब पार्छ, थप रकम कर्जा नोक्सानी व्यवस्थामा छुट्याउनुपर्छ र अन्ततः नयाँ कर्जा विस्तार गर्ने क्षमतामा समेत असर पार्न सक्छ।

खराब कर्जा भनेको के हो?
सामान्य भाषामा भन्नुपर्दा बैंकबाट लिएको ऋण समयमै नतिरेर जोखिममा परेको अवस्था खराब कर्जा हो। नेपाल राष्ट्र बैंकको कर्जा वर्गीकरणअनुसार तीन महिनाभन्दा बढी भाका नाघेका कर्जा कमसल वर्गमा, ६ महिनाभन्दा बढी भाका नाघेका कर्जा शंकास्पद वर्गमा र एक वर्षभन्दा बढी भाका नाघेका कर्जा खराब कर्जाका रूपमा वर्गीकरण हुन्छन्। कमसल, शंकास्पद र खराब कर्जालाई निष्क्रिय कर्जा अर्थात् गैर-निष्पादित कर्जा मानिन्छ।

त्यसैले कुनै बैंकको एनपीएल ५ प्रतिशत छ भन्नुको अर्थ बैंकले दिएको कुल कर्जामध्ये ५ प्रतिशत रकम जोखिमयुक्त अवस्थामा पुगेको भन्ने बुझिन्छ। तर यसको अर्थ त्यो सम्पूर्ण रकम बैंकले गुमाइसकेको भन्ने होइन। धितो, असुली प्रक्रिया र कर्जा नोक्सानी व्यवस्थामार्फत बैंकले सम्भावित क्षति व्यवस्थापन गर्छ।

बैंकमा पैसा हुनु मात्र अर्थतन्त्रका लागि पर्याप्त हुँदैन। त्यो पैसा उत्पादनमा जानुपर्छ, व्यवसायमा घुम्नुपर्छ, रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ र समयमै बैंकमा फर्किनुपर्छ। यही चक्र कमजोर हुँदा खराब कर्जा जन्मिन्छ। त्यसैले अहिले नेपालको बैंकिङ क्षेत्रको मूल प्रश्न ‘कति कर्जा प्रवाह भयो?’ होइन, ‘कति कर्जा सुरक्षित र उत्पादनशील रूपमा प्रवाह भयो?’ भन्ने हो। यही प्रश्नको जवाफले बैंकको आगामी नाफा, लाभांश र समग्र वित्तीय स्थायित्वको दिशा तय गर्नेछ।

समस्या के हो भने एनपीएल लगातार बढ्दै जाँदा बैंकले बढी रकम नोक्सानी व्यवस्थामा राख्नुपर्ने हुन्छ। यही कारण खराब कर्जा र बैंकको नाफाबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ।

किन बढ्यो खराब कर्जा?
खराब कर्जा बढ्नुको एउटा मात्र कारण छैन। पछिल्ला वर्षमा नेपालको अर्थतन्त्रले भोगेको सुस्तता, व्यवसायको कमजोर कारोबार, ऋणीको नगद प्रवाहमा आएको दबाब र विगतमा भएको आक्रामक कर्जा विस्तार यसको पछाडि देखिन्छ।

१. अर्थतन्त्रमा आएको सुस्ती

व्यवसायको कारोबार घटेपछि त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव ऋणीको कर्जा तिर्ने क्षमतामा पर्छ। बिक्री घट्यो, आम्दानी घट्यो र नगद प्रवाह कमजोर भयो भने नियमित किस्ता तिर्न कठिन हुन्छ। पछिल्लो समय आर्थिक गतिविधि सुस्त रहनु र बजारमा माग कमजोर हुनु कर्जा असुलीका लागि चुनौती बनेको बैंक अधिकारीहरूले पनि बताउँदै आएका छन्।

२. विगतको आक्रामक कर्जा विस्तार

कम ब्याजदर रहेको समयमा बैंकहरूले आक्रामक रूपमा कर्जा विस्तार गरेका थिए। घरजग्गा, सेयर बजार, व्यापार तथा विभिन्न व्यवसायमा गएको कर्जाको गुणस्तर आर्थिक चक्र बदलिँदा परीक्षणमा परेको छ।

अर्थतन्त्र विस्तारको समयमा राम्रो देखिएको कर्जा मन्दी आउँदा जोखिममा पर्न सक्छ। अहिले देखिएको एनपीएल वृद्धि त्यसको एउटा परिणाम हो।

३. केही क्षेत्रमा कर्जाको गुणस्तर कमजोर

राष्ट्र बैंकले निश्चित क्षेत्रमा कर्जा विस्तार गर्न दिएको निर्देशनपछि कृषि, लघु, साना तथा मझौला उद्यम र विपन्न वर्गमा समेत खराब कर्जा बढेको देखिएको छ। यसले कर्जा पुर्‍याउने लक्ष्य पूरा गर्नु मात्र पर्याप्त हो कि कर्जा सही ऋणी र सही परियोजनामा पुगेको सुनिश्चित गर्नु पनि आवश्यक छ? भन्ने एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ । 

४. ऋणीको मनोविज्ञानमा आएको परिवर्तन

सबै खराब कर्जा व्यवसायिक असफलताकै कारण सिर्जना भएको हुँदैन। कतिपय ऋणीले समस्या समाधानका लागि समय मागिरहेका हुन्छन् भने कतिपयले धितो बेचेर वा व्यवसाय पुनर्संरचना गरेर ऋण तिर्न सक्ने अवस्था हुन्छ। तरऽ असुली प्रक्रिया लम्बिँदा बैंकको एनपीएल बढ्छ। त्यसैले खराब कर्जा बढ्नुमा ऋणीको क्षमता र नियत दुवै पक्ष हेर्नुपर्ने हुन्छ।

५. कर्जा असुलीको चुनौती

ऋण प्रवाह गर्नुभन्दा असुली गर्न कठिन अवस्था आउनु बैंकिङ क्षेत्रका लागि ठूलो जोखिम हो। अहिले बैंकहरूका लागि नयाँ कर्जा खोज्नुभन्दा पुरानो कर्जा असुलीमा बढी ध्यान दिनुपर्ने अवस्था बनेको छ।

कुन बैंकको अवस्था कस्तो छ?

२० बैंकको अवस्था एकसमान छैन। केही बैंकको एनपीएल निकै कम छ भने केही बैंकमा जोखिम उच्च तहमा पुगेको छ।

सबैभन्दा जोखिममा प्रभु, एनआईसी एशिया र हिमालयन
सबैभन्दा चिन्ताजनक अवस्था प्रभु बैंकको देखिन्छ। बैंकको खराब कर्जा अनुपात १५.५५ प्रतिशत पुगेको छ। अघिल्लो वर्षको ७.०१ प्रतिशतको तुलनामा यो निकै ठूलो वृद्धि हो। एनआईसी एशियाको एनपीएल ९.२६ प्रतिशत पुगेको छ भने नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैंकको ८.६६ प्रतिशत छ। हिमालयन बैंकको खराब कर्जा पनि ७.९६ प्रतिशत पुगेको छ। कुमारी बैंकको ७.४६ प्रतिशत र प्राइम बैंकको ६.६९ प्रतिशत एनपीएलले पनि यी बैंकमा कर्जा असुलीको दबाब उच्च रहेको देखाउँछ।

मध्यम जोखिममा रहेका बैंक
सिटिजन्स बैंकको एनपीएल ५.८८ प्रतिशत, लक्ष्मी सनराइजको ५.२३ प्रतिशत, ग्लोबल आइएमईको ४.९६ प्रतिशत र एनएमबी बैंकको ४.९१ प्रतिशत छ। यी बैंकमा पनि खराब कर्जा औसतभन्दा माथि वा आसपास रहेको देखिन्छ। विशेषगरी ठूलो कर्जा पोर्टफोलियो भएका बैंकका लागि एनपीएलको सानो प्रतिशत परिवर्तनले पनि रकमका हिसाबले ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।

तुलनात्मक रूपमा बलियो सम्पत्ति गुणस्तर
अर्कोतर्फ एभरेस्ट बैंकको खराब कर्जा ०.४९ प्रतिशत मात्रै छ। स्ट्याण्डर्ड चार्टर्डको २.०३ प्रतिशत, सानिमाको २.८७ प्रतिशत र नेपाल एसबीआईको २.९२ प्रतिशत एनपीएल छ। यी बैंकको तुलनात्मक रूपमा कम एनपीएलले कर्जा गुणस्तर र असुली व्यवस्थापनमा राम्रो स्थिति देखाउँछ। पछिल्लो विवरणमा पाँच बैंकले खराब कर्जा घटाउनसमेत सफल भएका छन्- नेपाल एसबीआई, नेपाल बैंक, नबिल, सानिमा र हिमालयन।

तर यहाँ एउटा सावधानी आवश्यक छ। कम एनपीएल हुनु मात्रै बैंक पूर्ण रूपमा सुरक्षित भएको प्रमाण होइन। कर्जा पोर्टफोलियोको आकार, क्षेत्रगत जोखिम, धितोको गुणस्तर, प्रोभिजनिङ र पुँजी पर्याप्ततालाई समेत सँगसँगै हेर्नुपर्छ।

खराब कर्जा बढ्दा बैंकलाई के असर पर्छ?
पहिलो असर नाफामा पर्छ। खराब कर्जा बढेपछि बैंकले सम्भावित नोक्सानीका लागि रकम छुट्याउनुपर्छ। यसलाई कर्जा नोक्सानी व्यवस्था अर्थात् प्रोभिजनिङ भनिन्छ। उदाहरणका रूपमा, पछिल्लो विवरणमा नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैंकको इम्पेयरमेन्ट शुल्क मात्रै करिब ६ अर्ब १९ करोड रुपैयाँ पुगेको देखिन्छ। ग्लोबल आइएमई बैंकमा यस्तो शुल्क करिब ४ अर्ब ७९ करोड र नबिलमा २ अर्ब ६८ करोड रुपैयाँभन्दा बढी रहेको विवरणले देखाउँछ।

यसले एउटा कुरा प्रस्ट पार्छ- खराब कर्जा कागजमा देखिने एउटा प्रतिशत मात्रै होइन, यसले बैंकको नाफा र लाभांश क्षमतामाथि प्रत्यक्ष असर गर्छ। त्यसैले उच्च एनपीएल भएका केही बैंकमा नाफा भए पनि वितरणयोग्य नाफा कमजोर देखिएको छ। पछिल्लो विवरणमा प्रभु, एनआईसी एशिया, हिमालयन र नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैंकको वितरणयोग्य नाफा ऋणात्मक देखिएको छ।

समाधान के हो?

खराब कर्जा घटाउन केवल ऋणीलाई दबाब दिएर पुग्दैन। बैंक, नियामक, सरकार र निजी क्षेत्र सबैले आफ्नो ठाउँबाट काम गर्नुपर्छ।

पहिलो : असुलीमा आक्रामकता होइन, प्रभावकारी रणनीति

व्यवसाय सञ्चालनमा रहेको तर अस्थायी समस्यामा परेको ऋणी र जानाजान ऋण नतिर्ने ऋणीलाई एउटै नजरले हेर्नु हुँदैन। सम्भावना भएको व्यवसायलाई पुनर्संरचना गरेर सञ्चालनमा फर्काउने र वास्तविक रूपमा असुली सम्भव नभएको कर्जामा कानुनी प्रक्रिया अघि बढाउने स्पष्ट नीति आवश्यक छ।

दोस्रो : नयाँ कर्जामा गुणस्तरलाई प्राथमिकता

अब बैंकहरूले ‘कति कर्जा बढ्यो?’ भन्दा ‘कस्तो कर्जा बढ्यो?’ भन्ने प्रश्नको जवाफ दिन सक्नुपर्छ। ब्याजदर घटेको समयमा बजार हिस्सा बढाउने होडमा कमजोर परियोजना वा कमजोर ऋणीलाई कर्जा दिइयो भने आजको तरलता समस्या भोलिको एनपीएलमा परिणत हुन सक्छ।

तेस्रो : क्षेत्रगत जोखिमको पुनर्मूल्यांकन

घरजग्गा, निर्माण, व्यापार, साना तथा मझौला व्यवसायलगायत क्षेत्रमा कर्जाको वास्तविक अवस्था छुट्टाछुट्टै मूल्यांकन गर्न आवश्यक छ। राष्ट्र बैंकले पनि अनिवार्य कर्जा विस्तारको नीति बनाउँदा कर्जाको गुणस्तर र वास्तविक आर्थिक प्रतिफललाई उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्ने देखिन्छ।

चौथो : ऋण असुलीसम्बन्धी कानुनी प्रक्रिया छिटो बनाउने

बैंकले वर्षौंसम्म एउटै कर्जाको असुली प्रक्रियामा समय र स्रोत खर्च गर्नुपर्ने अवस्था रहिरह्यो भने समस्या समाधान हुँदैन। धितो बिक्री, कानुनी प्रक्रिया र ऋण पुनर्संरचनालाई छिटो र प्रभावकारी बनाउने वातावरण आवश्यक छ।

सबैभन्दा ठूलो प्रश्न : खराब कर्जा कहाँ पुगेर रोकिन्छ?
नेपालको बैंकिङ क्षेत्र अहिले एउटा संवेदनशील मोडमा छ। एकातिर बैंकहरूको नाफा बढिरहेको छ, अर्कोतिर खराब कर्जा पनि बढिरहेको छ। सतहमा हेर्दा विरोधाभास देखिए पनि यसको अर्थ बैंकिङ क्षेत्र पूर्ण रूपमा संकटमा छ भन्ने होइन। तर, औसत एनपीएल ५.४४ प्रतिशत पुग्नु भने सामान्य अवस्था पनि होइन।

विगतमा बैंकिङ क्षेत्रले खराब कर्जा निकै न्यून तहमा झारेको थियो। पछिल्ला वर्षमा भने यो क्रम उल्टिएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको वित्तीय स्थायित्वसम्बन्धी विश्लेषणले पनि खराब कर्जाको वृद्धि बैंकिङ क्षेत्रका प्रमुख चुनौतीमध्ये एक रहेको औंल्याएको छ।

अब बैंकहरूको परीक्षा नयाँ कर्जा विस्तारमा मात्र हुनेछैन। पुरानो कर्जा कति उठाउन सक्छन्, खराब कर्जालाई कति तल झार्न सक्छन् र नयाँ कर्जा कति स्वस्थ रूपमा प्रवाह गर्छन्- यसले आगामी वर्षको बैंकिङ क्षेत्रको वास्तविक स्वास्थ्य निर्धारण गर्नेछ।

अन्ततः बैंकमा पैसा हुनु मात्र अर्थतन्त्रका लागि पर्याप्त हुँदैन। त्यो पैसा उत्पादनमा जानुपर्छ, व्यवसायमा घुम्नुपर्छ, रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ र समयमै बैंकमा फर्किनुपर्छ। यही चक्र कमजोर हुँदा खराब कर्जा जन्मिन्छ। त्यसैले अहिले नेपालको बैंकिङ क्षेत्रको मूल प्रश्न ‘कति कर्जा प्रवाह भयो?’ होइन, ‘कति कर्जा सुरक्षित र उत्पादनशील रूपमा प्रवाह भयो?’ भन्ने हो। यही प्रश्नको जवाफले बैंकको आगामी नाफा, लाभांश र समग्र वित्तीय स्थायित्वको दिशा तय गर्नेछ।